दौलतविक्रम विष्टका उपन्यासमा सीमान्तीयता

Abstract

दौलतविक्रम विष्टका उपन्यासमा सीमान्तीयता शीर्षकको प्रस्तुत अध्ययनको मुख्य उद्देश्य विष्टका उपन्यासमा सीमान्तीयताको पहिचान र त्यसको विश्लेषण गर्नु रहेको छ । यस प्रयोजनका लागि सीमान्तीयताका कोणबाट उनका मञ्जरी (२०१६) बिग्रिएको बाटा े २०३३) र भोक र भित्ताहरू (२०३८) उपन्यासको सूक्ष्म रूपमा अध्ययन एवम विश्लेषण गरिएको छ । यस क्रममा उक्त उपन्यासमा अभिव्यक्त वर्गीय, जातीय तथा लैङगिक प्रतिनिधित्व र पहिचानको अवस्था तथा आवाज र प्रतिरोधी चेतनासम्बन्धी पात्रगत अवस्थाको अधययन गरिएको छ । विष्टका उपन्यासमा वर्गीय, जातीय र लैङगिक रूपमा सीमान्तीकृत पात्रहरूको प्रतिनिधित्व र पहिचानको अवस्थाको खोजी र त्यसको विश्लेषण, ती पात्रहरूको प्रतिरोधी चेतनाको अवस्थाको मूल्याङकन गर्नु यस अध्ययनको मुख्य समस्या हो र ती समस्याको खोजी गरी त्यसको यथाथपरक विश्लेषण गर्नु यसको उद्देश्य रहेको हुनाले दौलतविक्रम विष्टका शोध्य उपन्यासमा केन्द्रित भई सम्बन्धित विषयवस्तुको सूक्ष्म रूपमा अध्ययन र निश्चित सैद्धान्तिक विधि तथा पद्धतिको आधारमा समस्याको समाधान गरिएको छ । प्रस्तुत अध्ययन साहित्यिक अध्ययनसँग सम्बन्धित भएको हुँदा यसको अध्ययन प्रक्रिया पाठविश्लेषण विधिमा आधारित छ । अध्ययन एवम विश्लेषणका लागि विष्टका विश्लेष्य उपन्यासहरू प्राथमिक सामग्रीका रूपमा र ती उपन्याससँग सम्बन्धित विभिन्न अनुसन्धानात्मक कार्य, समीक्षात्मक टिप्पणी तथा स्थापित सीमान्तीय सिद्धान्त र त्यसको अवधारणात्मक आधारसँग सम्बन्धित भएर लेखिएका पुस्तक तथा लेख रचनाहरूलाई द्वितीयक स्रोत सामग्रीका रूपमा उपयोग गरिएको छ । अध्ययनका लागि छनोट गरिएका उपन्यासको विश्लेषणका क्रममा निर्धारित शाध्य प्रश्न तथा उद्देश्यहरूमा केन्द्रित रही पात्रहरूको वर्गीय, जातीय र लैङगिक आधारमा सीमान्तीय पक्षको मूल्याङकन गरिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनको सैद्धान्तिक आधारका रूपमा स्थापित सीमान्तीय सिद्धान्तका साथै त्यससँग सम्बन्धित अवधारणा रहेकोे छ र यसैमा आधारित भई विश्लेष्य उपन्यासमा वर्गीय, जातीय तथा लैङगिक रूपमा सीमान्तीकृत पात्रहरूको प्रतिनिधित्व र पहिचानको अवस्था र सीमान्त समुदायको आवाज र उनीहरूमा विकसित प्रतिरोधी चेतनासम्बन्धी अवस्थाको अध्ययन गरिएको छ । उपन्यासमा प्रभुत्वशाली समुदायको वर्चस्वबाट अधीनस्थ सीमान्तीकृत वर्ग तथा समुदायका पात्रहरूले भोग्नु परेको शोषण र दमनको स्थिति र त्यसबाट आफूहरू सामाजिक रूपमा किनारीकृत अवस्थामा पारिएको बोध गरी आफ्नो अस्तित्व रक्षार्थ सामाजिक प्रतिनिधित्व र पहिचान कायम गर्न स्थापित परम्परागत सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, राजनीतिक संरचनात्मक मूल्य र मान्यताका विरुद्ध सीमान्तीकृत समुदायका पात्रहरूले उठाएको आवाज र प्रतिरोधी अभ्यास जस्ता पक्षहरूको अध्ययन गर्दै उनीहरूको आवाजका सम्बन्धमा के कस्तो सुनवाई भएको छ भन्ने कुरालाई विभिन्न उद्धरण र सन्दर्भहरूका आधारमा सूक्ष्म ढङगले विश्लेषण गरिएको छ । समग्रतः सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, राजनीतिक आदि कारणाट सिर्जित वर्गीय, जातीय र लैङगिक विभेद र अन्यायका विरुद्ध सामाजिक जनचेतना अभिवृद्धि गरी आफ्नो सामाजिक अस्तित्व र पहिचान स्थापित गर्न सीमान्तीकृत वर्ग तथा समुदायबाट भएका विरोध, प्रतिरोध तथा सङघर्ष र क्रान्ति जस्ता प्रतिरोधी चेतनाका प्रक्रियाबाट सामाजिक परिवर्तन सम्भव हुने लेखकीय दृष्टिकोण रहेको देखिन्छ । यसरी विष्टका उपन्यासमा तत्कालीन नेपाली समाजको सामाजिक एवम सांस्कृतिक पक्षको यथार्थपरक प्रस्तुति भएको छ । यस सन्दर्भमा अधीनस्थ एवम उत्पीडित वर्ग तथा समुदायका मानिसहरूको जीवनभोगाइको अवस्थालाई मूल विषयवस्तु बनाइएको र सामाजिक असमानता र अन्यायको विरुद्धमा आवाज उठाई न्याय स्थापनार्थ त्यस्ता उत्पीडित पात्रहरूलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको हुनाले सीमान्तीय दृष्टिले उनका उपन्यास सशक्त छन भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।