Welcome to TUCL Repository
- Access to a vast collection of academic theses and dissertations
- Wide range of scholarly journals and articles
- Search and browse functionalities for easy discovery of resources
- Accessibility to digital resources anytime, anywhere
- Facilitates research and learning endeavors of TUCL community
- Promoting open access to knowledge and research findings
- User-friendly interface, ensuring ease of navigation and accessibility for users of all levels of expertise
- unique persistent identifier (such as DOI or Handle) to facilitate citation, tracking, and long-term preservation, ensuring the integrity and longevity of scholarly contributions
Communities in DSpace
Select a community to browse its collections.
Recent Submissions
इल्या भट्टराईका कथामा शरीर राजनीति
(2081) पाण्डे, भगवती; महादेव अवस्थी
प्रस्तुत शोध ‘इल्या भट्टराईका कथामा शरीर राजनीति’ शीर्षकसँग सम्बद्ध छ । इल्या भट्टराईद्वारा लिखित २०६० देखि २०७४ सालसम्म प्रकाशित मन मनै त हा , अनि ... , निःशब्द प्रश्नहरू, जीवनका रंगहरू र त्यो एउटा बिहान कथासङग्रहमा सङगृहीत सोद्देश्य छनोट गरिएका पच्चिसओटा कथाहरूमा चित्रित शरीर राजनीतिका प्रमुख दुई उपसूचक पितृसत्तात्मक
सामाजिक दृष्टि र निर्वासनले महिला शरीरमाथि पारेको प्रभाव र तिनका सूचक यौनिकता र प्रजनन, शक्ति र प्रभुत्व, लैङगिकता, द्वन्द्व र युद्ध साथै उपभोक्तावादी संस्कृतिको प्रभाव र प्रयोगको अध्ययनका ढाँचासँग यो शोधकार्य सम्बद्ध छ । उक्त कथासङग्रहमा सङगृहीत सतत्तरओटा कथाहरूको सर्वेक्षण एवम गहन पठनबाट प्राप्त निष्कर्षका आधारमा महिला
शरीर राजनीतिका दृष्टिले इल्या भट्टराईका पच्चिसओटा कथाहरू महत्वपूर्ण भएकाले तिनको सघन विश्लेषण गरिएको छ भने सांस्कृतिक अध्ययनका क्षेत्रमा चर्चित एन्टोनियो ग्राम्सीको ‘हिजेमनी’, मिसेल फुकोको ‘शक्ति सम्बन्ध’, सिमोन द बुभायरको ‘द सेकेन्ड सेक्स’ र लेखकीय विचारधारालाई कथा विश्लेषणका आधार बनाइएको छ । यहाँ मूलत महिला शरीर प्रयोगको
प्रबलतालाई आधार बनाएर उद्देश्यमूलक नमुना छनोट पद्धतिबाट पाठगत तथ्याङक सङकलन गरी कथाहरूको सघन विश्लेषण गरिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनमा चयनित सामग्रीको विश्लेषण गरी अर्थापनमा पुग्नका निम्ति गुणात्मक पद्धतिअन्तर्गत विषयवस्तु विश्लेषण विधिको उपयोग गरिएको छ । शरीर राजनीतिको अध्ययन सांस्कृतिक क्षेत्रमा पछिल्ला समय देखा परेको समालोचना पद्धति हो । सांस्कृतिक अध्ययन बहुविषयात्मक अध्ययन पद्धति भएकाले यसको क्षेत्र बृहत रहेको छ । शरीर राजनीति भनेको शरीरमाथि हुने सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक शक्ति सम्बन्धको खेल हो । शक्ति एक केन्द्रमा मात्र निहित नभई समाजका विभिन्न तहमा छरिएर रहन्छ । शक्ति शरीरमाथिको व्यवहार हो । शक्तिले मानिसको व्यवहार र जीवनशैलीलाई
परिभाषित गर्छ । शरीरको राजनीतिक अध्ययनले शरीरलाई केवल भौतिक अस्तित्वको रूपमा मात्र नलिई सांस्कृतिक र सामाजिक संरचनासँग जोडेर अध्ययन गछ । यहाँ महिला शरीरप्रति पितृसत्तात्मक सामाजिक दृष्टिकोणसम्बन्धी शरीर राजनीति केकसरी प्रस्तुत भएको छ ? महिला शरीरमाथि निर्वासनको प्रभाव केकस्तो रहेको छ ? भन्ने विषयको अध्ययन गरी निष्कर्ष
निकालिएको छ । प्रस्तुत शोधमा इल्या भट्टराईका कथाहरूलाई पाठका रूपमा लिई त्यसमा प्रयुक्त नारी शरीरमाथिको राजनीतिका विभिन्न आयामहरूको विश्लेषण र मूल्याङकन गरेर चयनित कथाहरूको वैचारिकता निरूपण गरिएको छ । पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनामा पोषित पुरुषसत्ताको प्रभुत्वशाली संस्कृतिले यौन तथा प्रजनन अधिकारमाथि गरिएका पाशविक
अमानवीय व्यवहार, उत्पीडनका कारण प्रताडित नारीको चित्रण गर्दै नारी शरीरमाथिको शोषण एवम दमनका उदघाटन गरी नारी शरीर र पितृसत्ताको वर्चस्वका बिचको पारस्परिक सम्बन्ध स्थापित गर्नु यस शोधको उद्देश्य हो । इल्या भट्टराईका कथाहरूमा सामाजिक सांस्कृतिक परिवेशका आधारमा गरिएका दमन, शोषण, उत्पीडन एवम हिंसाजन्य विषयवस्तुसँग सम्बद्ध चरित्र, परिवेश एवम भाषाको अन्तर्घुलन भई त्यसबाट प्राप्त हुने समष्टिगत सौन्दर्यको प्रस्तुतिले इल्या भट्टराईका कथामा प्रयुक्त शरीर राजनीतिलाई तथ्यपरक मूल्यसहितको संज्ञानसँग जोडेको हुनाले कथाहरू सशक्त बनेका छन । शरीर राजनीति उनका
सम्बद्ध विषयवस्तुको सघनता, मानवीय संवेदनाको कलात्मक अभिव्यक्तिका कोणबाट भट्टराईको ‘नियति’, ‘निःशब्द प्रश्नहरू’, ‘डोल्मा’, ‘जीवनको अर्थ खोज्दै’, ‘म के गरुँ’, ‘कठै ! इन्दिरा’, ‘अनुवाद’, ‘विप्लवी’, ‘आखिर त्यही भयो’, ‘नसिमा अकस्मात पराई भइन’ र ‘टाँकीको र एक जोडी आँखा’ शीर्षकका कथा निकै स्तरीय ठहरिएका छन । भट्टराईका उक्त कथाका अधिकांश पात्रहरूमा आफुमाथि भएका अन्याय र अत्याचारको प्रतिरोधको चेतना रहे तापनि प्रत्यक्ष रूपमा प्रतिरोध गर्न नसकको देखिन्छ भने कतिपय पात्रहरूमा आफुमाथि अन्याय, शोषण एवम दमनका विरुद्ध प्रतिरोध गर्ने चेतना र क्षमता विकास भएको देखिन्छ । पुरुषको
तुलनामा महिलाहरूले परिवार र समाजबाट निकै हेला, दुव्र्यवहार, घृणा, शारीरिक एवम मानसिक पीडा पाएको देखिन्छ र यसको पछाडि पितृसत्तात्मक समाज व्यवस्थाको महत्वपूर्ण हात छ भन्ने विचारालई स्थापित गर्दै नारी अस्मिता, स्वत्व एवम पहिचान रक्षार्थ समय परिवर्तन हुनुपर्ने मूल्यचेत सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गरिएको छ ।
नयनराज पाण्डेका उपन्यासमा शक्तिसम्बन्ध
(2081) चाैधरी, आदित्यकुमारी; महादेव अवस्थी
नयनराज पाण्डेका उपन्यासमा पाइने शक्तिसम्बन्धको विश्लेषण गर्नु नै प्रस्तुत शोधको मुख्य विषय हो । नयनराज पाण्डे (२०२३) आधुनिक नेपाली साहित्यका विकास प्रक्रियामा देखा परेका एक महत्वपूर्ण आख्यानकार हुन । उनको आख्यानकारिताको
महत्वपूर्ण सिजनात्मक उपलब्धि उनैले रचेका उपन्यास हुन । ‘मलाई सन्चै छ’ (२०३९) शीर्षकको कविता प्रकाशन गरी नेपाली साहित्यका क्षेत्रमा देखापरेका पाण्डेका नाङ् गो मान्छेको डायरी (२०४४), विक्रमादित्य एउटा कथा सुन ! (२०४४), अतिरिक्त (२०५०),
उलार (२०५५), लू (२०६८), घामकिरी (२०७०) र सल्लीपिर (२०७२) गरी जम्मा सातओटा उपन्यासहरू प्रकाशित छन । उनले लेखेका यी उपन्यासहरू साहित्यशास्त्रका विभिन्न सिद्धान्त र वादका साथै विधासिद्धान्तका दृष्टिले पनि अध्ययनीय छन भने अन्तविषयक
अध्ययनका सन्दर्भमा यिनको सांस्कृतिक अध्ययन पनि गर्न सकिने नै देखिन्छ । प्रस्तुत शोधमा चाहिँ उनका उपन्यासबार भएका पूर्वकार्यहरूको सर्वेक्षण गर्दा सांस्कृतिक अध्ययन अन्तर्गतको शक्तिसम्बन्ध सम्बन्धी मान्यताका आधारमा तिनको विश्लेषण भएको नपाइएकाले त्यसैको अध्ययन गर्नुलाई मुख्य विषय बनाइएको छ । त्यस क्रममा शक्तिसम्बन्धको सबल अभिव्यक्ति भएका उनका नाङगो मान्छेको डायरी (२०४४), उलार (२०५५), लू (२०६८) र सल्लीपिर (२०७२) गरी चारओटा उपन्यासहरूको मात्र विश्लेषण यस शोधमा गरिएको छ । प्रस्तुत शोध साहित्यिक अध्ययनसँग सम्बन्धित भएकाले यसका निम्ति आवश्यक
सम्पूर्ण सामग्रीहरू पुस्तकालयीय अध्ययन कार्यका आधारमा सङकलन गरिएको छ । त्यसक्रममा प्राथमिक तथा द्वितीयक स्रोतका सामग्रीको सङकलन र उपयाग गरी यो शोधकार्य सम्पन्न गरिएका छ । यस शोधका सामग्री नयनराज पाण्डेले रचेका सबै सातओटै उपन्यास हुन तापनि ती सबैलाई सांस्कृतिक अध्ययनको शक्तिसम्बन्धका दृष्टिले हेर्दा ती मध्येका जम्मा चारओटा उपन्यासमा वर्गीय, जातीय र लैङगिक शक्तिसम्बन्ध विशेष सघन एवम सबल रूपमा व्यक्त भएको पाइन्छ । तसर्थ प्रस्तुत शोधकार्यमा उठाइएका शोधसमस्याको समाधानार्थ सामग्रीको सोद्देश्य छनौट गर्ने विधिका आधारमा पाण्डेका नाङ् गो
मान्छेको डायरी (२०४४), उलार (२०५५), लू (२०६८), र सल्लीपिर (२०७२) गरी चारओटा उपन्यासहरूलाई विश्लेषणका निम्ति चयन गरिएका छ । यस शोध्यविषयसँग सम्बन्धित समालोचनात्मक ग्रन्थ, लेख, रचना र शोधपत्रबाट प्रस्तुत शोधका निम्ति आवश्यक द्वितीयक स्रोत सामग्रीको सङकलन गरिएको छ । यसमा शक्तिसम्बन्धसम्बन्धी सैद्घान्तिक मान्यता पनि द्वितीयक स्रोतबाटै सङकलन गरी उपयोग गरिएको छ । प्रभुत्वशाली र अधीनस्थ वर्ग, कथित उपल्लो जाति र तल्लो जाति तथा महिला र पुरुषबिचको सम्बन्धको अध्ययन गर्न मिसेल फुकोको शक्तिसम्बन्धसम्बन्धी मान्यता र ग्राम्सीको हैकमसम्बन्धी मान्यताको आधारमा कृति विश्लेषण गरिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनमा उल्लिखित सिद्धान्तका आधारमा समस्यालाइ व्याख्यात्मक र विश्लेषणात्मक
विधिको प्रयोग गरी निष्कर्षमा पुगिएको छ । समग्रमा हेर्दा नयनराज पाण्डेका उपन्यासहरूमा शक्तिसम्बन्धको प्रस्तुति सघन
रूपले गरिएको देखिन्छ । उनका उपन्यासमा प्रभुत्वशाली वर्गले सीमान्तीकृत वर्गलाई, कथित उच्च जातिले कथित निम्न जातिलाई, पुरुषले महिलालाई विभिन्न प्रक्रियाबाट शोषण, उत्पीडन, अन्याय, अत्याचार र दमन गरी सीमान्त अवस्थामा पु¥याएको पाइन्छ । ती निम्नवर्गीय पात्रहरूमध्ये केही नारीपात्र आफ्नो पहिचानका लागि सङघर्षरत छन भने अधिकांश नारीपात्र आवाजविहीन अवस्थामा रहेका छन । सीमान्त समुदायका केही जाति र वर्गका पात्रहरूमा प्रतिरोधी चेतना उच्च रहेका कारण तिनमा शक्तिप्राप्तिका लागि सङघर्ष गर्ने प्रवृत्ति देखा परेको छ तापनि धेरैजसो पात्रहरू आवाजविहीन र अधिकारविहीन
अवस्थामा बाँच्न विवश देखिन्छन । सीमान्त समुदायका एकाध पात्रहरू आफ्नो पहिचान
बनाउनका निमित्त शक्तिसङघर्ष गर्न सक्षम रहेका छन । ती उपन्यासका धेरैजसो सीमान्तीकृत पात्रहरू प्रभुत्वशाली वर्ग, जाति र पितृसत्ताबाट शोषण र दमन सहेर पहिचानविहीन अवस्थामा बाँच्न बाध्य भएका छन । यी सबै कुराहरू नेपाली समाजमा
रहेको शक्तिसम्बधगत यथार्थका प्रतिविम्ब हुन । यस सामाजिक यथार्थको चित्रणद्वारा शक्तिसङघर्षका दृष्टिले नेपाली समाजमा वर्गीय, जातीय र लैङगिक किसिमका विभेद रहेको देखाई यस्ता विभेदको अन्त्य गर्नुपर्ने अभिप्राय नयनराज पाण्डेका उपन्यासमा परोक्ष रूपमा व्यक्त भएको छ । पाण्डेका उपन्यासहरूलाई शक्तिसङघर्षको परिप्रेक्ष्यबाट विश्लेषण गर्दा उनले रचेका समग्र उपन्यासहरूमध्ये नाङ मान्छेको डायरी, लू, उलार, सल्लीपिर जस्ता चारओटा उपन्यासहरू निकै सबल रहेको निष्कर्ष यस अध्ययनबाट प्राप्त भएको छ । उनले नेपाली समाजमा विद्यमान वर्गीय, जातीय र लैङगिक विभेदको असङगत यथार्थलाई आफ्ना
उपन्यासमा कथानकीय घटनाक्रम, पात्रका कार्यव्यापार एवम परिवेश योजनाको बुनोटका साथै विषयवस्तुगत योजनाबाट व्यक्त हुने अभिप्राय तथा उद्देश्यलाई औपन्यासिक पात्रका दृष्टिविन्दुमार्फत व्यक्त गरी कलात्मक मार्मिकता प्रदान गरेका छन भने त्यस
शक्तिसम्बन्धगत सामाजिक यथार्थको कलात्मक प्रतिविम्बन गर्ने कौशलद्वारा उनले आफ्ना उपन्यासलाई शक्तिशाली र प्रभावकारी पनि बनाएका छन भन्ने निष्कर्ष नै यस शोधको मुख्य प्राप्ति हा ।
प्राज्ञिक विशेषताका आधारमा कक्षा आठकाे नेपाली भाषा पाठ्यपुस्तककाे मूल्याङ्कन
(2081) कार्की, बबिता; मनु नेपाल
Available in fulltext