स्नातक तहका विद्यार्थीको संसक्ति पहिचान र प्रयोग

Abstract

प्रस्तुत अनुसन्धान स्नातक तहका विद्यार्थीको संसक्ति पहिचान र प्रयोगमा आधारित छ । विद्यार्थीमा संसक्तिप्रतिको बुझाइ र व्यावहारिक सामथ्र्यबिचमा रहेको रिक्तता निरूपण गर्नु अनुसन्धानको केन्द्रीय समस्या हो । यस अध्ययनको मख्य उद्देश्य स्नातक तह दोस्रो वर्षका विद्यार्थीमा रहेको साङकथनिक संरचनाको ज्ञान र बाधको पहिचान गर्नु रहेको छ । विद्यार्थीमा रहेको व्याकरणिक र कोशीय संसक्ति पहिचान र प्रयोग क्षमताको तुलना गर्नु अध्ययनको अर्को उद्देश्य रहेको छ । प्रस्तुत अध्ययन काठमाडौ उपत्यकाभित्रका चारओटा क्याम्पसमा अध्ययनरत स्नातक तह, दोस्रो वर्षका २०२ जना विद्याथीका प्रतिक्रियामा आधारित छ । यसमा ह्यालिडे र हसन (१९७६) को संसक्ति सिद्धान्तद्वारा प्रस्तावित व्याकरणिक ससक्तिका छ र कोशीय संसक्तिका पाँच प्रकारहरूमा मात्र परिसीमित गरिएको छ । यस अनुसन्धानमा प्रत्यक्षवादी दार्शनिक आधारको अवलम्बन गरिएको छ । संसक्तिलाई साङख्यिकीय रूपमा मापन गर्न सकिने वस्तुगत यथार्थका रूपमा ग्रहण गरिएकाले यसको तŒवमीमांसा वस्तवादी र यथार्थपरक रहेको छ । ज्ञानमीमांसाका दृष्टिले निगमनात्मक पद्धितको प्रयोग गरी संरचित प्रश्नावली र क्षमता परीक्षण साधनकाबाट तथ्याङक सङकलन गरी संसक्तिसम्बन्धी ज्ञान पहिचान गरिएको छ । त्यसैगरी मूल्यमीमांसाअन्तर्गत अनुसन्धान प्रक्रियालाई अध्येताको व्यक्तिगत पूर्वाग्रहबाट मक्त राखी तटस्थ एवम मूल्यमुक्त पद्धतिको प्रयोग गरिएको छ । प्रस्तुत शोधप्रबन्ध परिमाणात्मक अनुसन्धान ढाँचाअन्तर्गत विवरणात्मक र तुलनात्मक ढाँचामा आधारित छ । काठमाडौ उपत्यकाका स्नातक तह, दोस्रो वर्षमा अध्ययनरत ६३४ जना विद्याथीबाट चारओटा क्याम्पसमा (दुई आङगिक र दुई सामुदायिक) सरल यादृच्छिक नमना छनोट प्रक्रियामार्फत २०२ जना विद्यार्थीलाइ सहभागी गराइएको छ । तथ्याङक सङकलनका लागि प्राथमिक स्रोतका रूपमा लिकर्ट स्केलमा आधारित संरचित प्रश्नावली र संसक्ति पहिचान प्रयोग क्षमता परीक्षण गर्न संरचित पश्नावली साधनका प्रयोग गरिएको छ । द्वितीयक स्रोतका रूपमा सङकथन विश्लेषणसँग सम्बन्धित शोधकार्य, पुस्तक, लेखरचना र पाठयक्रमको सहयोग लिइएको छ । सङकलित तथ्याङकहरूको विश्लेषण औसत, मानक विचलन, प्रतिशत र टी परीक्षण विधिद्वारा साङख्यिकीय विश्लेषण गरिएको छ । अनुसन्धानका मुख्य प्राप्तिका रूपमा विद्यार्थीमा संसक्तिसम्बन्धी सैद्धान्तिक ज्ञानको बुझाइ ८० प्रतिशत देखिएको छ । संसक्तिका व्यावहारिक पहिचान र प्रयोग क्षमता भने मध्यम स्तर (औसत २.९ देखि ३.२ सम्म) को रहेको पाइयो । व्याकरणिक ससक्तिअन्तर्गत सर्वनाम र संयोजकको पहिचान र प्रयोगमा विद्यार्थी राम्रा देखिए भने कालिक र स्थानिक संसक्तिका पहिचान र प्रयोगमा मध्यम स्तर देखियो । लोप, प्रतिस्थापन जस्ता सूक्ष्म साङकथनिक संरचनाको पहिचान र प्रयोगमा तुलनात्मक रूपमा कमजोर देखिएका छन । कोशीय संसक्तिमा पुनरावृत्ति, पर्यायवाची, विपरीतार्थी र समावेशात्मक ससक्तिको ज्ञान राम्रो देखिए तापनि सन्निधानका पहिचानमा विद्यार्थीमा अन्योल वा कमजोर पाइयो । चरहरूको तुलनात्मक विश्लेषण गर्दा संस्थाको प्रकृति, विषयगत र लैङगिकताका आधारमा संसक्ति पहिचान र प्रयोग क्षमतामा सार्थक भिन्नता नरहेको पाइयो । भाषिक पृष्ठभूमि र विद्यालय तहको शिक्षाको माध्यम भाषाका आधारमा विद्यार्थीको क्षमतामा सार्थक भिन्नता पाइएको छ । यसमा अन्य मातृभाषी र संस्थागत विद्यालय तहको शिक्षाको माध्यम भाषा पृष्ठभूमि भएका विद्यार्थीको स्तर उच्च देखिएको छ । प्रस्तुत अध्ययनबाट संस्थाको प्रकृतिका कारण विद्यार्थीको संसक्ति पहिचान र प्रयोग क्षमतामा सार्थक भिन्नता हुँदैन । यसै गरी मूल विषय नेपाली र मूल विषय अन्य अध्ययन गर्ने विद्यार्थीको संसक्ति पहिचान प्रयोग क्षमतामा पनि सार्थक भिन्नता हुँदैन । अध्ययनले लैङगिकताका कारण विद्यार्थीको संसक्ति पहिचान र प्रयोग क्षमतामा फरक पर्दैन तर भाषिक पृष्ठभूमिका आधारमा नेपाली मातृभाषी र अन्य मातृभाषी विद्याथीबिच तथा विद्यालय तहको शिक्षा सामुदायिक र संस्थागत विद्यालयबाट आर्जन गरेका विद्यार्थीको संसक्ति पहिचान र प्रयोग क्षमतामा भने स्पष्ट र सार्थक भिन्नता हन्छ भन्ने निष्कर्ष प्राप्त भएको छ । विद्यार्थीको प्राज्ञिक लेखनलाई स्तरीय र तार्किक बनाउन पाठयक्रममा संसक्तिका सूक्ष्म पक्षहरूको सचेत शिक्षण र प्रयोगात्मक अभ्यास गराउनु अपरिहार्य देखिन्छ । यस अध्ययनको उपयोगिता पाठयक्रम निमाणमा सङकथन व्याकरण समावेश गर्न, शिक्षकहरूलाई प्रयोगात्मक शिक्षण पद्धति अपनाउन र आगामी शोधार्थीहरूलाई सङकथन विश्लेषणको क्षेत्रमा थप अनुसन्धान गर्नका लागि नीतिगत एवम व्यावहारिक आधार प्रदान गर्ने सन्दर्भमा महत्वपूर्ण रहेको छ ।