Nepali
Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/20.500.14540/25
Browse
Recent Submissions
Item Item समकालिन नेपाली कवितामा अन्तर्विषयकता(2082) अधिकारी, ज्ञानु; लक्ष्मनप्रसाद गौतमप्रस्तुत शोधकार्य समकालीन नेपाली कवितामा अभिव्यञ्जित अन्तर्विषयकतामा केन्द्रित रहेको छ । समकालीन नेपाली कविता यस शोधको क्षेत्र हो भने अन्तर्विषयकता र यसअन्तर्गतका संस्कृति, लैङ्गिकता र इतिहास प्रस्तुत अध्ययनका पक्ष हुन् । समकालीन भन्नाले सामान्यतया चलिरहेको पछिल्लो समय भन्ने बुझिन्छ र यस शब्दले चालु वर्तमानसँग सम्बद्ध आज र अहिलेका अभिलक्षणहरू भएको कविता भन्ने बुझाउँछ । प्रस्तुत सन्दर्भमा समकालीन नेपाली कविता भनेर २०४६ यताका कवितालाई मानिएको छ र ठुलो राजनीतिक परिवर्तनको प्रभाव नेपाली कवितामा परेकाले त्यस अवधियताका नेपाली कवितालाई समकालीनताको आधार मानिएको छ । साहित्यमा एउटा विषयवस्तुभित्र अन्य विषयवस्तु समावेश भएर आउनुलाई अन्तर्विषयकता भनिन्छ । यसरी एउटा विषयमा त्यसभन्दा इतर विषयहरू विभिन्न रूपमा आएका हुन्छन् र यसरी आएर साहित्यिक विधाका रचनामा मिसिँदा अन्तर्विषयकताको सृजना हुन्छ । यसप्रकार एउटा विषयमा अरू विषय मिसिन आउँदा कहिले स्पष्ट देखिनेगरी वा छुट्टिनेगरी र कहिले परस्पर अन्तर्घुलित भएर नछुट्टिनेगरी पनि आएको देखिन्छ । यसरी जोडिएर आएका अन्तर्विषयहरूका बिच परस्पर सम्बन्ध हुन्छ र यही सम्बन्ध नै अन्तर्विषयकताको विशेषता हो । समकालीन नेपाली कवितामा अभिव्यक्त र प्रयुक्त अन्तर्विषयकताको अध्ययनको मूल समस्यासँग सम्बद्ध भएर प्रस्तुत शोधकार्य सम्पन्न गरिएको छ । अन्तर्विषयकता आफैँमा बहुआयामिक ज्ञानको क्षेत्र हो र यसमार्फत साहित्यमा बहुविषयकता तथा अन्तर्विषयकताको सम्मिश्रण खोजिन्छ । समकालीन नेपाली कवितामा धेरै अन्तर्विषय आएका छन् र तिनको व्याप्ति पनि देखिन्छ । अन्तर्विषयका समाजशास्त्रीय, पर्यावरणीय, सांस्कृतिक, साइबर, जनजातीय आदि विविध कोणबाट केही फुटकर अध्ययन भए पनि र समकालीन नेपाली कविताको राजनीतिक, पर्यावरण र समाजशास्त्रीय अन्तर्विषयकताबारे समेत धेरै अध्ययन भएको पाइए पनि संस्कृति, लैङ्गिकता, इतिहासपरक अन्तर्विषयकताका बारेमा र तिनको अन्तर्विषय र शैलीसँग संश्लेषण गरी गहन अध्ययन भएकाले त्यस रिक्त समस्याको पहिचान गरी त्यसको परिपूर्तिका लागि प्रस्तुत अध्ययन गरिएको हो । समकालीन नेपाली कवितामा अन्तर्विषयकताको प्रयोग केकसरी भएको छ भन्ने मूल जिज्ञासामा आधारित भएर प्रस्तुत शोधकार्यमा समकालीन नेपाली कवितामा अभिव्यञ्जित संस्कृतिपरक, लैङ्गिक र इतिहासपरक अन्तर्विषयकताको विश्लेषण गरी नेपाली कविताको सौन्दर्यमा पारेको प्रभावको मूल्याङ्कन गरिएको छ । प्रस्तुत शोधकार्यका लागि पुस्तकालय कार्यबाट सामग्रीसङ्कलन गरी लघुरूपका फुटकर कविताहरूलाई प्राथमिक सामग्रीका रूपमा सोद्देश्य नमुनाछनोट विधिका आधारमा चयन गरिएको छ र यो शोध गुणात्मक प्रकृतिको रहेको छ । कविताका पाठहरू यस अध्ययनका तथ्यहरू हुन् र ती तथ्य वा पाठमा आधारित भएर चयन गरिएका अन्तर्विषयहरूको विश्लेषण गरिएकाले मूलतः पाठमा आधारित विषयविश्लेषणको विधि यसमा अवलम्बन गरिएको छ । कवितामा अभिव्यञ्जित संस्कृतिपरक अन्तर्विषयकता नेपाली जीवन र समाजको यथार्थको प्रतिबिम्बनका रुपमा आएको छ र यो मूलरूपमा नेपालीहरूको जातीय परिचय, पहिचान र गर्वका रुपमा प्रस्तुत गरिए पनि यस्ता संस्कृतिलाई समयसापेक्ष सान्दर्भिक बनाउनुपर्ने र अन्य बाह्य संस्कृतिको प्रभावबाट मौलिक संस्कृतिलाई संरक्षण गर्नुपर्ने विचार आएको पाइन्छ । कवितामा अभिव्यञ्जित लैङ्गिक अन्तर्विषयकता नेपाली जीवन र समाजसँग प्रत्यक्ष जोडिएकाले यसले नेपाली समाजको लैङ्गिक सोच र अवस्थालाई देखाई सत्ता र शक्तिमा रहेको वर्गले सत्ता र पहुँचमा नपुगेका वर्गलाई लैङ्गिक आधारमा गर्ने विभेद र शोषणका प्रकारहरू देखाई यसको अन्त्य गरी समानता र समतामुखी समाजको निर्माण हुनुपर्ने विचार समकालीन नेपाली कवितामा सशक्त रुपमा आएको पाइन्छ । कवितामा अभिव्यञ्जित इतिहासपरक अन्तर्विषयकता नेपाली जीवन र समाजसँग जोडिएर आउनुपर्नेमा केवल शासकवर्गहरूको महिमागानमा मात्र बढी केन्द्रित भएकाले इतिहासबाट सर्वसाधारणहरूको र हार्नेहरूको इतिहास छोपिएकाले त्यस्ता इतिहासको खोजी गर्ने र कतिपय अवस्थामा इतिहासको पुनव्र्याख्या वा पुनर्लेखनसमेत गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई तर्कसङ्गतरुपमा उठाइएको छ । समकालीन नेपाली कवितामा अभिव्यञ्जित संस्कृतिपरक अन्तर्विषयकताको अध्ययनबाट परम्परागत, जातीय, जनजातीय, निर्मित आदि रूपमा यी अन्तर्विषयहरू आएका र कविहरूमा संस्कृतिका बहुपक्षप्रतिको चेतना प्रभावपूर्ण रहेको पाइएको छ । समकालीन नेपाली कवितामा अभिव्यञ्जित लैङ्गिक अन्तर्विषयकताको अध्ययनबाट लैङ्गिक अस्तित्व, लैङ्गिक पहिचान, लैङ्गिक निर्मिति, नारी, पुरुष र तेस्रो लिङ्गीका लैङ्गिक विभेदनमा भोगाइ र विद्रोहभाव पाइएको छ र यसबाट समकालीन नेपाली कविहरूको लैङ्गिक सचेतना स्पष्ट भएको कुरा देखाउनुका साथै यी विश्लेषित कविताले नयाँ विचारको समेत निर्माण गरेका छन् । समकालीन नेपाली कवितामा अभिव्यञ्जित इतिहासपरक अन्तर्विषयकताको अध्ययनबाट शासक र शासित वर्गको इतिहास, व्यक्तिपरक र घटनाप्रधान इतिहास, लिखित र अलिखित इतिहास तथा इतिहासको पुनव्र्याख्याको अभिव्यक्ति देखिएको र कवितामा अभिव्यञ्जित इतिहासपरक अन्तर्विषयकताले इतिहासप्रति पुनर्विचारको मार्ग प्रशस्त गरेको छ । यसका साथै समकालीन नेपाली कविताका अन्तर्विषयहरूलाई विभिन्न विशिष्ट शैलीद्वारा संश्लेषण गरिएकाले अन्तर्विषय र शैली परस्पर सम्पूरक भएर आएको देखिन्छ । यसबाट यी कवितामा अभिव्यञ्जित संस्कृति, लैङ्गिकता र इतिहासपरक अन्तर्विषय र शैलीका बिचको संश्लेषणले समकालीन नेपाली कविता बढी सौन्दर्यात्मक भएको निष्कर्ष प्राप्त हुन्छ । समकालीन नेपाली कवितामा अन्तर्विषयकताको अध्ययन गरिएको प्रस्तुत शोधकार्यमा कविताको विषयसँगै अन्तर्घुलित भएर आउने अन्य विषयक्षेत्रहरूमध्ये संस्कृति, लैङ्गिक र इतिहासलाई केन्द्र बनाएर अध्ययन गरिएको छ । समकालीन नेपाली कविताहरु अब एउटै विषय र ज्ञानमा मात्र सीमित छैनन्, कविको चेतना र चिन्तनसँगै कवितामा पनि विभिन्न अन्तर्विषयहरुको मिश्रण भएको हुन्छ । समकालीन नेपाली कवितामा संस्कृति, लैङ्गिकता र इतिहासजस्ता विषयसँग सम्बद्ध नवीन विचार र दृष्टिकोणहरुले कविताको स्तर, विचारको आयाम र विषयको व्यापकतालाई विस्तार गरेको निचोड नै यस शोधकार्यले ज्ञानको क्षेत्रमा पु¥याएको योगदान हो ।Item भवानी थापाको ‘सुनामी’ कविता सङग्रहको विश्लेषण(2015) खिनमाया कुइकेल; बालाकृष्ण अधिकारीItem Item आधुनिक नेपाली साहित्यमा ‘रातोथुंगा’ साहित्यिक पत्रिकाको योगदान(2068) उपाध्याय, प्रेमप्रसाद Upadhyaya, Prem Prasad; शशाङ्कशेखर चटर्जीNot Available.Item रमानाथ आचर्याकाे जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्वकाे अध्ययन(2007) चापागाईँ, निर्मला ( Chapagain, Nirmala); व्रतराज आचार्यNot availableItem गाेविन्दराज भट्टराईकाे ' गाेधुलीमा दश पाइला ' निवन्ध सङ्ग्रहकाे कृतिपरक अध्ययन विश्लेषण(2012) नेपाल, सरस्वती ( Nepal, Saraswati); रामप्रसाद गुरागाइँमेची अञ्चल अन्तर्गत ताप्लेजुङ्ग जिल्लाको सिकैचा गा.वि.स. मा जन्मिएका गोविन्दराज भट्टराईले २०३१ साउन १५ को गोरखापत्रमा नदी किनारा कथाबाट नेपाली साहित्यमा कलम चलाउन शुरु गरेका हुन् । हालसम्म उनको लेखनी कथा, कविता उपन्यास र निबन्ध विद्यामा अगाडि बढेको छ । अनुवाद, समालोचना जस्ता क्षेत्रमा पनि ख्याति कमाएका भट्टराई बहुमुखी प्रतिभाका धनी व्यक्ति हुन् । नेपालका विभिन्न ठाँउ र नेपाल बाहिरका भारत, भुटान, चाइना, ग्रीस, फ्रान्स, अमेरिका आदि विभिन्न भू–भागको भौगोलिक पृष्ठ भूमिमा रहेर भट्टराईले आफ्नो सृजनालाई सार्थक र बलियो बनाएका छन् । गोविन्दराज भट्टराईको चौथो निबन्धसङ्ग्रह ‘गोधूलिमा दस पाइला’ (२०६६) नामक निबन्धात्मक कृतिको अध्ययन यस शोध प्रबन्धमा गरिएको छ । निबन्धकार गोविन्दराज भट्टराईको ‘गोधूलिमा दस पाइला’ (२०६६) निबन्धसङग्रहको अध्ययन गर्ने क्रममा यस शोधप्रबन्धलाई जम्मा पाँच भागमा बाँडिएको छ । यस शोध प्रबन्धको पहिलो परिच्छेद अन्तर्गत यस शोधपत्रको रुपरेखा प्रस्तुत गरिएको छ । यस खण्डमा शोधशीर्षक, शोधप्रयोजन, विषय परिचय समस्याकथन, शोधकार्यको उद्देश्य, पूर्वकार्यको समीक्षा, शोधकार्यको औचित्य, महत्व र उपयोगिता, शोधकार्यको सीमाङ्ककन शोधविधि, सामाग्री संकलन विधि र शोधकार्यको रुपरेखा रहेका छन् । यस शोध प्रबन्धको दोस्रो परिच्छेदमा गोविन्दराज भट्टराईको संक्षिप्त परिचय राखिएको छ । यसका उपशीर्षकहरुमा गोविन्दराज भट्टराईको जीवनी अन्तर्गत जन्म र बाल्यकाल, शिक्षादीक्षा, जागिरका विभिन्न क्रम भ्रमण सम्मान तथा पुरस्कार, लेखनको थालनी र प्रकाशित कृतिहरु राखिएका छन् । यसै परिच्छेदमा गोबिन्दराज भट्टराईको व्यक्तित्व अन्नर्गत शारीरिक व्यक्तित्व र व्यक्तित्वका विभिन्न पाटाहरुको चर्चा गरिएको छ । नेपाली साहित्यको कविता, उपन्यास, निबन्ध, समालोचना सम्पादान, अनुवाद जस्ता क्षेत्रमा कलम चलाएका भट्टराईको योगदान अमूल्य रहेको छ । यस शोध प्रबन्धको तेस्रो परिच्छेदमा निबन्धसिद्धान्त र गोविन्दराज भट्टराईको निबन्धयात्रा शीर्षक राखिएको छ । यसका उपशीर्षकहरुमा निबन्धको सैद्धान्तिक परिचय, निबन्धको पृष्ठभूमि, निबन्धको परिभाषा, निबन्धको विकाशक्रम र निबन्धको चरणविभाजन (पहिलो र दोस्रो), निबन्धका तत्वहरु अन्तर्गत विषयवस्तु, सम्वेदना, निजात्मकता उद्देश्य, संक्षिप्तता र भाषशैली को परिचय दिइएको छ । गोबिन्दराज भट्टराईको निबन्धयात्रालाई दुई चरणमा विभाजन गरी अध्ययन गरिएको छ । यसै परिच्छेदमा ‘गोधूलिमा दस पाइला’ (२०६६) निबन्धसङग्रहलाई भट्टराईको निबन्धयात्राको दोस्रो चरण (२०६२–हाल) को महत्वूर्ण कृतिका रुपमा स्थापित गरिएको छ । यस शोधप्रबन्धको चौथो परिच्छेद अन्तर्गत ‘गोधूलिमा दस पाइला’ निबन्धसङग्रह भित्रका निबन्धहरूको अध्ययन र विश्लेषण राखिएको छ । यस अन्तर्गत कृतिपरिचय र ‘गोधूलिमा दस पाइला’ निबन्धसङ्ग्रह भित्रका निबन्धहरुको वर्गीकरण गरिएको छ । जसमध्ये यस निबन्धसङ्ग्रहमा रहेका निबन्धहरु ८ ओटा यात्रासंस्मरणात्मक, बाह्र ओटा विचारमूलक, चार ओटा शिक्षामूलक र तीन ओटा संस्मरणात्मक निबन्धहरु प्रस्तुत गरिएको छ । यसै परिच्छेदमा गोबिन्दराज भट्टराईका ‘गोधुलिमा दस पाइला’ निबन्धसङ्ग्रहका निबन्धहरुको निबन्धकातत्व विषयवस्तु, सम्वेदना, निजात्मकता , उद्देश्य, संक्षिप्तता र भाषा शैलीका आधारमा अध्ययन र विश्लेषण गरिएको छ । गोबिन्दराज भट्टराईका निबन्धात्मक विशेषताहरु पनि यस निबन्धसङ्ग्रहका आधारमा निरुपण गरिएको छ । भट्टराईको यो निबन्धसङ्ग्रह निजात्मकता, यात्रासंस्मरणात्मकता, यथार्थता र वैचारिकताले भरिएको निबन्ध सङग्रह हो र गोबिन्दराज भट्टराई निजात्मक, यात्रासंस्मरणात्मक यथार्थवादी , भाषाप्रेमी, शिक्षाप्रेमी, साहित्यप्रेमी र वैचारिक निबन्ककार हुन् । यस शोधप्रबन्धको पाँचौँ परिच्छेदमा उपसंहार एवम् निष्कर्ष शीर्षक राखिएको छ र अन्तमा सम्भावित शोधशीर्षकका उपशीर्षकहरु पनि राखिएको छ । सन्दर्भग्रन्थसूची शीर्षकमा यो शोधप्रबन्ध तयार पार्ने क्रममा प्रयोग गरिएका पाठ्यपुस्तक र पत्रपत्रिकाको सूची राखिएको छ ।Item महाेत्तरी जिल्लाकाे उत्तरी भेगमा प्रचलित लाेककथाकाे अध्ययन(2016) दुलाल, नारायण प्रसाद ( Dulal, Narayan Prasad ); माेतीलाल पराजुलीNot availableItem बर्दिया जिल्लाका गजलहरुकाे सर्वेक्षण(2016) शर्मा, साेमनाथ ( Sharma, Somnath); अशाेक थापाNot availableItem साहित्यकार गङ्गा लिगलकाे जीवनी, व्यतित्व र कृतित्व(2007) ढुङ्गाना, विमला ( Dhungana, Bimala); डिल्लीराज भट्टराईNot availableItem झापा जिल्लामा प्रचलित नेपाली लाेककथाहरुकाे समाजशास्त्रीय अध्ययन(2009) सापकाेटा, माधवप्रसाद ( Sapkota, Madhavprasad); माेतीलाल पराजुलीNot availableItem मुकुन्द न्याैपानेकाे काव्यकारिता(2015) वाग्ले, चन्द्रावती ( Wagle, Chandrawati ); जीवेन्द्र देव गिरीNot availableItem कृष्णसिहं माेक्तानकाे उपन्यासकारिता(2013) पुजारा, मालती ( Pujari, Malati ); सुधा त्रिपाठी ( Sudha Tripathi)Not availableItem गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लाेककथामा लाेकविश्वास(2024) शर्मा, लीलादेवी ( Sharma, Liladevi ); महादेव अवस्थी ( Mahadev Awasthi )प्रस्तुत शोधकार्य गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासको विश्लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । गण्डकी प्रदेश कास्की, गोरखा, तनहुँ, नवलपुर, पर्वत, मनाङ, म्याग्दी, मुस्ताङ, लमजुङ, बागलुङ र स्याङ्जा जिल्लाहरूलाई समेटेर बनाइएको राजनीतिक र प्रशासनिक भूगोल हो । यस प्रदेशमा प्रचलित लोककथाको लोकतात्विक, तुलनात्मक, संरचनावादी र सन्दर्भवादी पद्धति आदिका आधारमा खास उद्देश्यका लागि अध्ययन गरिए तापनि ती लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासको अध्ययनकार्य भएको छैन । यही रिक्ततालाई दृष्टिगत गरी प्रस्तुत शोधकार्यमा गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लोककथामा प्रयुक्त लोकविश्वासलाई शोधसमस्याको रूपमा लिइएको छ । ती लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासका विषयवस्तुगत प्रकार, अभिव्यक्तिगत प्रक्रिया र प्रयोजनलाई शोध समस्या बनाई यो शोधकार्य गरिएको छ । यसमा गण्डकी प्रदेशका नेपाली लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासका विषयवस्तुगत प्रकारको विश्लेषण गर्ने, लोकविश्वासको अभिव्यक्तिगत प्रक्रियाको समीक्षा गर्ने र लोकविश्वासका प्रयोजनको मूल्याङ्कन गर्ने उद्देश्य रहेका छन् । प्रस्तुत शोधकार्यमा प्राथमिक स्रोतका सामग्रीको सङ्कलनका लागि कास्की, गोरखा, तनहुँ, नवलपुर, पर्वत, मुस्ताङ, लमजुङ र स्याङ्जा जिल्लाहरूलाई भौगोलिक सीमाङ्कन तथा लोकविश्वाससम्बन्धी अवधारणालाई सैद्धान्तिक सीमाङ्कनका रूपमा उपयोग गरिएको छ । प्राथमिक स्रोतका सामग्री निर्धारित क्षेत्रमा गई लोककथाका स्रोतव्यक्तिलाई प्रत्यक्ष भेटेर एक सय सैँतिसओटा लोककथाको श्रव्यदृश्य माध्यमबाट तथा स्याङ्जा र पर्वतबाट एक÷एकओटा लिखित रूपका लोककथा गरी एक सय उनन्चालिसओटा लोककथा सङ्कलन गरिएको छ । ती लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासको सघनता र सबलताका आधारमा चवन्नओटा लोककथाको सोद्देश्य छनोट विधिका आधारमा विश्लेषणका निम्ति चयन गरिएको छ । प्रस्तुत गुणात्मक प्रकृतिको शोधमा मुख्यतः पाठविश्लेषण विधिको उपयोग गरिएको छ । यसमा लोकविश्वाससम्बन्धी अवधारणालाई शोध सामग्रीका विश्लेषणको प्रमुख आधार बनाइएको छ । लोकसमुदायले आस्था र श्रद्धाका साथ स्वीकार गरेका भावनात्मक विश्वास र परम्परादेखि अविच्छिन्न रूपमा प्रचलित मानवीय अनुभूतिजन्य व्यवहार नै लोकविश्वास हुन् । लोकविश्वासको उत्पत्ति ज्ञानको कमी, दैवी शक्तिमा विश्वास, भय, आत्मरक्षाको प्रवृत्ति, मिथ्या ज्ञान, अनुमान र दृश्य, आदिम संस्कार, अदृश्य शक्तिप्रति गरिने विश्वासका कारण हुने मान्यता रहेको छ । लोकविश्वासलाई आदि जातिले वैयक्तिक तथा सामूहिक जीवनको आचरण बनाएको हुँदा तिनमा लोकको आस्था रहने मान्यता छ । लोकसमाजमा पृथ्वी र आकाश, मानव, मानव निर्मित वस्तु, पशुपक्षी, वनस्पति, असाधारण जीव र वस्तु, दैवी शक्ति, जादु, टुनामुना, आत्मा र पुनर्जीवन, शकुन र अपशकुन, भाग्य, भविष्यवाणी, सपना, श्राप र आशीर्वाद, निषेध र रोगको निदान तथा औषधीसम्बन्धी लोकविश्वास प्रचलित रहेको धारणा छ । लोकविश्वास आदिम चेतनायुक्त लोकाभिव्यक्ति हुन् । आदिम चेतनामा शुभाशुभ, अतिरञ्जना, धर्म र अनुष्ठान, शक्ति, जड र चेतनमा आत्मतत्व तथा तन्त्रमन्त्र जस्ता विषय पर्दछन् । लोककथाका संरचक तत्व कथानक, पात्र, परिवेश र अभिप्रायमार्फत लोकविश्वासको अभिव्यक्ति हुन्छ । लोकविश्वासको प्रयोजन धर्म र संस्कारको ज्ञान दिने, नैतिक शिक्षा दिने, मनोविनोद प्रदान गर्ने, लोककल्याणको कामना गर्ने र मानिसमा सदाचारको विकास गरी सभ्य समाजको निर्माण गर्ने रहेको छ । प्रस्तुत अवधारणाबाट लोककथामा लोकविश्वासको अध्ययन गर्न सकिने आधार स्पष्ट भएको छ । गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित चवन्नओटा नेपाली लोककथामा चार सय त्रियासीओटा लोकविश्वास व्यक्त भएका छन् । तीमध्ये सबैभन्दा बढी धार्मिक मान्यतामा आधारित दुई सय बाउन्नओटा लोकविश्वास रहेका छन् । यहाँ बहुलोक, देवीदेवता, धार्मिक व्यक्ति, जातीय संस्कारमा विश्वास गरी तीर्थ, व्रत, पूजापाठ गरेमा पुण्य प्राप्ति हुने लोकविश्वास हिन्दु धर्मदर्शनबाट निर्दिष्ट छन् । लामाले असाधारण कार्य गर्ने, काग लामाको अवतार हुने र गुम्बा ज्ञान प्रचारका केन्द्र भएका लोकविश्वासले उक्त क्षेत्रको जनजीवन हिन्दु र बौद्ध धर्मबाट प्रभावित रहेको प्रस्ट हुन्छ । यी लोकविश्वासमा देवीदेवताको शक्तिभन्दा अतृप्त आत्मामा ज्यादा विश्वास गरिएको छ । यहाँ मानिसले भविष्यप्रति चिन्ता गर्दै शुभाशुभ फलको अनुमान गर्ने लोकविश्वास रहेका छन् । यिनमा देवीदेवता, भूतप्रेत, मानिस, जीवजन्तु तथा वस्तुमा असाधारण शक्ति हुने हुँदा अस्वाभाविक कार्य गर्ने लोकविश्वास रहेको छ । जड र मानवेतर प्राणीमा रहेको आत्मतत्वले मानिसको कल्याण हुने लोकविश्वास पाइएको छ । दुष्टात्माले जादुको नकारात्मक शक्तिबाट मानिस, जीवजन्तु, वनस्पति र प्रकृतिलाई दुःख दिने तर धामीझाँक्रीले त्यस्तो शक्ति रोक्ने लोकधारणा रहेको छ । प्रस्तुत लोककथामा शुभाशुभसम्बन्धी, अतिरञ्जनामूलक, धार्मिक अनुष्ठानसम्बन्धी, शक्तिनिष्ठ, जड र चेतनमा आत्मतत्व तथा तन्त्रमन्त्रनिष्ठ लोकविश्वास कथानक, पात्र र अभिप्राय तŒवमार्फत सघन रूपमा र परिवेश तत्वबाट न्यून रूपमा व्यक्त भएका छन् । चेतन मनोदशाका कारण व्यक्त लोकविश्वासको उद्देश्य मानिसलाई सामाजिक आचारसंहिता र कर्तव्यको पालना गर्न उत्प्रेरित गर्नु रहेको छ । अवचेतन मनोदशाबाट प्रकट हुने लोकविश्वासले मानिसलाई लोककल्याण विपरीतका कार्य हुनबाट जोगाएका छन् भने अचेतन मनोदशाका कारण अभिव्यक्त लोकविश्वास अस्वाभाविक, अयथार्थ र अतिरञ्जित रहेका छन् । लोकविश्वासकोे धार्मिक उद्देश्य विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानका विधि र प्रक्रियाको ज्ञान दिई जीवजन्तु, पशुपक्षी, वनस्पति आदिको रक्षा गर्दै मानवीय जीवनलाई सार्थक बनाउने रहेको छ । व्यक्तिलाई नैतिकवान्, आत्मनिर्भर र व्यावहारिक बनाएर आदर्श समाजको निर्माण गर्नु प्रस्तुत लोकविश्वासको शैक्षिक उद्देश्य रहेको छ । लोकविश्वासको सामाजिक प्रयोजन नैतिक शिक्षामार्फत असल आचरण विकास गरी व्यक्तिलाई परिवार र समाजप्रति उत्तरदायी बनाउने रहेको छ । परम्परागत संस्कार र जातीय मौलिकपन कायम राख्दै मानिसलाई आध्यात्मिक चेतनामार्फत प्रकृतिप्रति कृतज्ञ बनाई आपसी सद्भाव वृद्धि गर्न अभिप्रेरित गर्नु यी लोकविश्वासको सांस्कारिक प्रयोजन रहेको छ । समग्रमा गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लोककथामा धार्मिक मान्यता, सामाजिक व्यवहार, असाधारण शक्ति, शुभाशुभ, जादु र तन्त्रमन्त्र, निषेध र विश्वब्रह्माण्डसम्बद्ध लोकविश्वासको अभिव्यक्ति पाइएको छ । तीमध्ये धार्मिक मान्यतामा आधारित लोकविश्वास धेरै रहेका छन् । यहाँ देवीदेवताको शक्तिभन्दा अतृप्त आत्माको शक्तिमा विश्वास गरिएका लोकविश्वास बढी छन् । जड र मानवेतर प्राणीमा रहेको आत्माले मानिसको कल्याण भएको छ भने लोककथाका कथानक, पात्र र अभिप्राय तत्वमार्फत ज्यादा लोकविश्वासको अभिव्यक्ति पाइएको छ । प्रस्तुत लोकविश्वासको उद्देश्य अतिरञ्जनामार्फत मनोरञ्जन प्रदान गर्नु, परम्परागत चालचलनका बारेमा ज्ञान दिनु, अर्तीउपदेशका माध्यमबाट लोकशिक्षा दिई सदाचारको विकास गर्दै व्यक्तिलाई सामाजिकीकरणमा मदत गरी सभ्य समाजको निर्माण गर्नु रहेको छ । लोककथाका तत्वगत बुनोटभित्र विभिन्न लोकविश्वास रहेका र ती ज्ञानप्रद, शिक्षाप्रद र मनोरञ्जनकारी समेत रहेको कुरा यस शोधबाट सिद्ध भएको छ ।Item अन्नपूर्ण पोष्ट’दैनिकका गद्यरचनाहरूको विवरणात्मक अध्ययन (२०५९–२०६३)(2014) घिमिरे, अमृत; लक्ष्मणप्रसाद गौतमNot availableItem मदन भण्डारीका साहित्यक रचनामा प्रगतिवाद(2024) नेपाल, टीकाराम ( Nepal, Tikaram); कृष्णप्रसाद घिमिरे ( Krishnaprasad Ghimire )Not availableItem Item नदी सप्तक शृङ्खलाका कवितामा पर्यावरणीय चेतना(2082) पराजुली, तारानाथ; विष्णुप्रसाद पौडेलNot availableItem हराएका कथाहरु कथासङ्ग्रहको विधातात्त्विक अध्ययन(2015) भट्टराई, मुकुन्द; राधिका गुरागाइNot availableItem