Nepali
Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/20.500.14540/25
Browse
Recent Submissions
Item रमानाथ आचर्याकाे जीवनी, व्यक्तित्व र कृतित्वकाे अध्ययन(2007) चापागाईँ, निर्मला ( Chapagain, Nirmala); व्रतराज आचार्यNot availableItem गाेविन्दराज भट्टराईकाे ' गाेधुलीमा दश पाइला ' निवन्ध सङ्ग्रहकाे कृतिपरक अध्ययन विश्लेषण(2012) नेपाल, सरस्वती ( Nepal, Saraswati); रामप्रसाद गुरागाइँमेची अञ्चल अन्तर्गत ताप्लेजुङ्ग जिल्लाको सिकैचा गा.वि.स. मा जन्मिएका गोविन्दराज भट्टराईले २०३१ साउन १५ को गोरखापत्रमा नदी किनारा कथाबाट नेपाली साहित्यमा कलम चलाउन शुरु गरेका हुन् । हालसम्म उनको लेखनी कथा, कविता उपन्यास र निबन्ध विद्यामा अगाडि बढेको छ । अनुवाद, समालोचना जस्ता क्षेत्रमा पनि ख्याति कमाएका भट्टराई बहुमुखी प्रतिभाका धनी व्यक्ति हुन् । नेपालका विभिन्न ठाँउ र नेपाल बाहिरका भारत, भुटान, चाइना, ग्रीस, फ्रान्स, अमेरिका आदि विभिन्न भू–भागको भौगोलिक पृष्ठ भूमिमा रहेर भट्टराईले आफ्नो सृजनालाई सार्थक र बलियो बनाएका छन् । गोविन्दराज भट्टराईको चौथो निबन्धसङ्ग्रह ‘गोधूलिमा दस पाइला’ (२०६६) नामक निबन्धात्मक कृतिको अध्ययन यस शोध प्रबन्धमा गरिएको छ । निबन्धकार गोविन्दराज भट्टराईको ‘गोधूलिमा दस पाइला’ (२०६६) निबन्धसङग्रहको अध्ययन गर्ने क्रममा यस शोधप्रबन्धलाई जम्मा पाँच भागमा बाँडिएको छ । यस शोध प्रबन्धको पहिलो परिच्छेद अन्तर्गत यस शोधपत्रको रुपरेखा प्रस्तुत गरिएको छ । यस खण्डमा शोधशीर्षक, शोधप्रयोजन, विषय परिचय समस्याकथन, शोधकार्यको उद्देश्य, पूर्वकार्यको समीक्षा, शोधकार्यको औचित्य, महत्व र उपयोगिता, शोधकार्यको सीमाङ्ककन शोधविधि, सामाग्री संकलन विधि र शोधकार्यको रुपरेखा रहेका छन् । यस शोध प्रबन्धको दोस्रो परिच्छेदमा गोविन्दराज भट्टराईको संक्षिप्त परिचय राखिएको छ । यसका उपशीर्षकहरुमा गोविन्दराज भट्टराईको जीवनी अन्तर्गत जन्म र बाल्यकाल, शिक्षादीक्षा, जागिरका विभिन्न क्रम भ्रमण सम्मान तथा पुरस्कार, लेखनको थालनी र प्रकाशित कृतिहरु राखिएका छन् । यसै परिच्छेदमा गोबिन्दराज भट्टराईको व्यक्तित्व अन्नर्गत शारीरिक व्यक्तित्व र व्यक्तित्वका विभिन्न पाटाहरुको चर्चा गरिएको छ । नेपाली साहित्यको कविता, उपन्यास, निबन्ध, समालोचना सम्पादान, अनुवाद जस्ता क्षेत्रमा कलम चलाएका भट्टराईको योगदान अमूल्य रहेको छ । यस शोध प्रबन्धको तेस्रो परिच्छेदमा निबन्धसिद्धान्त र गोविन्दराज भट्टराईको निबन्धयात्रा शीर्षक राखिएको छ । यसका उपशीर्षकहरुमा निबन्धको सैद्धान्तिक परिचय, निबन्धको पृष्ठभूमि, निबन्धको परिभाषा, निबन्धको विकाशक्रम र निबन्धको चरणविभाजन (पहिलो र दोस्रो), निबन्धका तत्वहरु अन्तर्गत विषयवस्तु, सम्वेदना, निजात्मकता उद्देश्य, संक्षिप्तता र भाषशैली को परिचय दिइएको छ । गोबिन्दराज भट्टराईको निबन्धयात्रालाई दुई चरणमा विभाजन गरी अध्ययन गरिएको छ । यसै परिच्छेदमा ‘गोधूलिमा दस पाइला’ (२०६६) निबन्धसङग्रहलाई भट्टराईको निबन्धयात्राको दोस्रो चरण (२०६२–हाल) को महत्वूर्ण कृतिका रुपमा स्थापित गरिएको छ । यस शोधप्रबन्धको चौथो परिच्छेद अन्तर्गत ‘गोधूलिमा दस पाइला’ निबन्धसङग्रह भित्रका निबन्धहरूको अध्ययन र विश्लेषण राखिएको छ । यस अन्तर्गत कृतिपरिचय र ‘गोधूलिमा दस पाइला’ निबन्धसङ्ग्रह भित्रका निबन्धहरुको वर्गीकरण गरिएको छ । जसमध्ये यस निबन्धसङ्ग्रहमा रहेका निबन्धहरु ८ ओटा यात्रासंस्मरणात्मक, बाह्र ओटा विचारमूलक, चार ओटा शिक्षामूलक र तीन ओटा संस्मरणात्मक निबन्धहरु प्रस्तुत गरिएको छ । यसै परिच्छेदमा गोबिन्दराज भट्टराईका ‘गोधुलिमा दस पाइला’ निबन्धसङ्ग्रहका निबन्धहरुको निबन्धकातत्व विषयवस्तु, सम्वेदना, निजात्मकता , उद्देश्य, संक्षिप्तता र भाषा शैलीका आधारमा अध्ययन र विश्लेषण गरिएको छ । गोबिन्दराज भट्टराईका निबन्धात्मक विशेषताहरु पनि यस निबन्धसङ्ग्रहका आधारमा निरुपण गरिएको छ । भट्टराईको यो निबन्धसङ्ग्रह निजात्मकता, यात्रासंस्मरणात्मकता, यथार्थता र वैचारिकताले भरिएको निबन्ध सङग्रह हो र गोबिन्दराज भट्टराई निजात्मक, यात्रासंस्मरणात्मक यथार्थवादी , भाषाप्रेमी, शिक्षाप्रेमी, साहित्यप्रेमी र वैचारिक निबन्ककार हुन् । यस शोधप्रबन्धको पाँचौँ परिच्छेदमा उपसंहार एवम् निष्कर्ष शीर्षक राखिएको छ र अन्तमा सम्भावित शोधशीर्षकका उपशीर्षकहरु पनि राखिएको छ । सन्दर्भग्रन्थसूची शीर्षकमा यो शोधप्रबन्ध तयार पार्ने क्रममा प्रयोग गरिएका पाठ्यपुस्तक र पत्रपत्रिकाको सूची राखिएको छ ।Item महाेत्तरी जिल्लाकाे उत्तरी भेगमा प्रचलित लाेककथाकाे अध्ययन(2016) दुलाल, नारायण प्रसाद ( Dulal, Narayan Prasad ); माेतीलाल पराजुलीNot availableItem बर्दिया जिल्लाका गजलहरुकाे सर्वेक्षण(2016) शर्मा, साेमनाथ ( Sharma, Somnath); अशाेक थापाNot availableItem साहित्यकार गङ्गा लिगलकाे जीवनी, व्यतित्व र कृतित्व(2007) ढुङ्गाना, विमला ( Dhungana, Bimala); डिल्लीराज भट्टराईNot availableItem झापा जिल्लामा प्रचलित नेपाली लाेककथाहरुकाे समाजशास्त्रीय अध्ययन(2009) सापकाेटा, माधवप्रसाद ( Sapkota, Madhavprasad); माेतीलाल पराजुलीNot availableItem मुकुन्द न्याैपानेकाे काव्यकारिता(2015) वाग्ले, चन्द्रावती ( Wagle, Chandrawati ); जीवेन्द्र देव गिरीNot availableItem कृष्णसिहं माेक्तानकाे उपन्यासकारिता(2013) पुजारा, मालती ( Pujari, Malati ); सुधा त्रिपाठी ( Sudha Tripathi)Not availableItem गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लाेककथामा लाेकविश्वास(2024) शर्मा, लीलादेवी ( Sharma, Liladevi ); महादेव अवस्थी ( Mahadev Awasthi )प्रस्तुत शोधकार्य गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासको विश्लेषणमा केन्द्रित रहेको छ । गण्डकी प्रदेश कास्की, गोरखा, तनहुँ, नवलपुर, पर्वत, मनाङ, म्याग्दी, मुस्ताङ, लमजुङ, बागलुङ र स्याङ्जा जिल्लाहरूलाई समेटेर बनाइएको राजनीतिक र प्रशासनिक भूगोल हो । यस प्रदेशमा प्रचलित लोककथाको लोकतात्विक, तुलनात्मक, संरचनावादी र सन्दर्भवादी पद्धति आदिका आधारमा खास उद्देश्यका लागि अध्ययन गरिए तापनि ती लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासको अध्ययनकार्य भएको छैन । यही रिक्ततालाई दृष्टिगत गरी प्रस्तुत शोधकार्यमा गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लोककथामा प्रयुक्त लोकविश्वासलाई शोधसमस्याको रूपमा लिइएको छ । ती लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासका विषयवस्तुगत प्रकार, अभिव्यक्तिगत प्रक्रिया र प्रयोजनलाई शोध समस्या बनाई यो शोधकार्य गरिएको छ । यसमा गण्डकी प्रदेशका नेपाली लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासका विषयवस्तुगत प्रकारको विश्लेषण गर्ने, लोकविश्वासको अभिव्यक्तिगत प्रक्रियाको समीक्षा गर्ने र लोकविश्वासका प्रयोजनको मूल्याङ्कन गर्ने उद्देश्य रहेका छन् । प्रस्तुत शोधकार्यमा प्राथमिक स्रोतका सामग्रीको सङ्कलनका लागि कास्की, गोरखा, तनहुँ, नवलपुर, पर्वत, मुस्ताङ, लमजुङ र स्याङ्जा जिल्लाहरूलाई भौगोलिक सीमाङ्कन तथा लोकविश्वाससम्बन्धी अवधारणालाई सैद्धान्तिक सीमाङ्कनका रूपमा उपयोग गरिएको छ । प्राथमिक स्रोतका सामग्री निर्धारित क्षेत्रमा गई लोककथाका स्रोतव्यक्तिलाई प्रत्यक्ष भेटेर एक सय सैँतिसओटा लोककथाको श्रव्यदृश्य माध्यमबाट तथा स्याङ्जा र पर्वतबाट एक÷एकओटा लिखित रूपका लोककथा गरी एक सय उनन्चालिसओटा लोककथा सङ्कलन गरिएको छ । ती लोककथामा अभिव्यक्त लोकविश्वासको सघनता र सबलताका आधारमा चवन्नओटा लोककथाको सोद्देश्य छनोट विधिका आधारमा विश्लेषणका निम्ति चयन गरिएको छ । प्रस्तुत गुणात्मक प्रकृतिको शोधमा मुख्यतः पाठविश्लेषण विधिको उपयोग गरिएको छ । यसमा लोकविश्वाससम्बन्धी अवधारणालाई शोध सामग्रीका विश्लेषणको प्रमुख आधार बनाइएको छ । लोकसमुदायले आस्था र श्रद्धाका साथ स्वीकार गरेका भावनात्मक विश्वास र परम्परादेखि अविच्छिन्न रूपमा प्रचलित मानवीय अनुभूतिजन्य व्यवहार नै लोकविश्वास हुन् । लोकविश्वासको उत्पत्ति ज्ञानको कमी, दैवी शक्तिमा विश्वास, भय, आत्मरक्षाको प्रवृत्ति, मिथ्या ज्ञान, अनुमान र दृश्य, आदिम संस्कार, अदृश्य शक्तिप्रति गरिने विश्वासका कारण हुने मान्यता रहेको छ । लोकविश्वासलाई आदि जातिले वैयक्तिक तथा सामूहिक जीवनको आचरण बनाएको हुँदा तिनमा लोकको आस्था रहने मान्यता छ । लोकसमाजमा पृथ्वी र आकाश, मानव, मानव निर्मित वस्तु, पशुपक्षी, वनस्पति, असाधारण जीव र वस्तु, दैवी शक्ति, जादु, टुनामुना, आत्मा र पुनर्जीवन, शकुन र अपशकुन, भाग्य, भविष्यवाणी, सपना, श्राप र आशीर्वाद, निषेध र रोगको निदान तथा औषधीसम्बन्धी लोकविश्वास प्रचलित रहेको धारणा छ । लोकविश्वास आदिम चेतनायुक्त लोकाभिव्यक्ति हुन् । आदिम चेतनामा शुभाशुभ, अतिरञ्जना, धर्म र अनुष्ठान, शक्ति, जड र चेतनमा आत्मतत्व तथा तन्त्रमन्त्र जस्ता विषय पर्दछन् । लोककथाका संरचक तत्व कथानक, पात्र, परिवेश र अभिप्रायमार्फत लोकविश्वासको अभिव्यक्ति हुन्छ । लोकविश्वासको प्रयोजन धर्म र संस्कारको ज्ञान दिने, नैतिक शिक्षा दिने, मनोविनोद प्रदान गर्ने, लोककल्याणको कामना गर्ने र मानिसमा सदाचारको विकास गरी सभ्य समाजको निर्माण गर्ने रहेको छ । प्रस्तुत अवधारणाबाट लोककथामा लोकविश्वासको अध्ययन गर्न सकिने आधार स्पष्ट भएको छ । गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित चवन्नओटा नेपाली लोककथामा चार सय त्रियासीओटा लोकविश्वास व्यक्त भएका छन् । तीमध्ये सबैभन्दा बढी धार्मिक मान्यतामा आधारित दुई सय बाउन्नओटा लोकविश्वास रहेका छन् । यहाँ बहुलोक, देवीदेवता, धार्मिक व्यक्ति, जातीय संस्कारमा विश्वास गरी तीर्थ, व्रत, पूजापाठ गरेमा पुण्य प्राप्ति हुने लोकविश्वास हिन्दु धर्मदर्शनबाट निर्दिष्ट छन् । लामाले असाधारण कार्य गर्ने, काग लामाको अवतार हुने र गुम्बा ज्ञान प्रचारका केन्द्र भएका लोकविश्वासले उक्त क्षेत्रको जनजीवन हिन्दु र बौद्ध धर्मबाट प्रभावित रहेको प्रस्ट हुन्छ । यी लोकविश्वासमा देवीदेवताको शक्तिभन्दा अतृप्त आत्मामा ज्यादा विश्वास गरिएको छ । यहाँ मानिसले भविष्यप्रति चिन्ता गर्दै शुभाशुभ फलको अनुमान गर्ने लोकविश्वास रहेका छन् । यिनमा देवीदेवता, भूतप्रेत, मानिस, जीवजन्तु तथा वस्तुमा असाधारण शक्ति हुने हुँदा अस्वाभाविक कार्य गर्ने लोकविश्वास रहेको छ । जड र मानवेतर प्राणीमा रहेको आत्मतत्वले मानिसको कल्याण हुने लोकविश्वास पाइएको छ । दुष्टात्माले जादुको नकारात्मक शक्तिबाट मानिस, जीवजन्तु, वनस्पति र प्रकृतिलाई दुःख दिने तर धामीझाँक्रीले त्यस्तो शक्ति रोक्ने लोकधारणा रहेको छ । प्रस्तुत लोककथामा शुभाशुभसम्बन्धी, अतिरञ्जनामूलक, धार्मिक अनुष्ठानसम्बन्धी, शक्तिनिष्ठ, जड र चेतनमा आत्मतत्व तथा तन्त्रमन्त्रनिष्ठ लोकविश्वास कथानक, पात्र र अभिप्राय तŒवमार्फत सघन रूपमा र परिवेश तत्वबाट न्यून रूपमा व्यक्त भएका छन् । चेतन मनोदशाका कारण व्यक्त लोकविश्वासको उद्देश्य मानिसलाई सामाजिक आचारसंहिता र कर्तव्यको पालना गर्न उत्प्रेरित गर्नु रहेको छ । अवचेतन मनोदशाबाट प्रकट हुने लोकविश्वासले मानिसलाई लोककल्याण विपरीतका कार्य हुनबाट जोगाएका छन् भने अचेतन मनोदशाका कारण अभिव्यक्त लोकविश्वास अस्वाभाविक, अयथार्थ र अतिरञ्जित रहेका छन् । लोकविश्वासकोे धार्मिक उद्देश्य विभिन्न धार्मिक अनुष्ठानका विधि र प्रक्रियाको ज्ञान दिई जीवजन्तु, पशुपक्षी, वनस्पति आदिको रक्षा गर्दै मानवीय जीवनलाई सार्थक बनाउने रहेको छ । व्यक्तिलाई नैतिकवान्, आत्मनिर्भर र व्यावहारिक बनाएर आदर्श समाजको निर्माण गर्नु प्रस्तुत लोकविश्वासको शैक्षिक उद्देश्य रहेको छ । लोकविश्वासको सामाजिक प्रयोजन नैतिक शिक्षामार्फत असल आचरण विकास गरी व्यक्तिलाई परिवार र समाजप्रति उत्तरदायी बनाउने रहेको छ । परम्परागत संस्कार र जातीय मौलिकपन कायम राख्दै मानिसलाई आध्यात्मिक चेतनामार्फत प्रकृतिप्रति कृतज्ञ बनाई आपसी सद्भाव वृद्धि गर्न अभिप्रेरित गर्नु यी लोकविश्वासको सांस्कारिक प्रयोजन रहेको छ । समग्रमा गण्डकी प्रदेशमा प्रचलित नेपाली लोककथामा धार्मिक मान्यता, सामाजिक व्यवहार, असाधारण शक्ति, शुभाशुभ, जादु र तन्त्रमन्त्र, निषेध र विश्वब्रह्माण्डसम्बद्ध लोकविश्वासको अभिव्यक्ति पाइएको छ । तीमध्ये धार्मिक मान्यतामा आधारित लोकविश्वास धेरै रहेका छन् । यहाँ देवीदेवताको शक्तिभन्दा अतृप्त आत्माको शक्तिमा विश्वास गरिएका लोकविश्वास बढी छन् । जड र मानवेतर प्राणीमा रहेको आत्माले मानिसको कल्याण भएको छ भने लोककथाका कथानक, पात्र र अभिप्राय तत्वमार्फत ज्यादा लोकविश्वासको अभिव्यक्ति पाइएको छ । प्रस्तुत लोकविश्वासको उद्देश्य अतिरञ्जनामार्फत मनोरञ्जन प्रदान गर्नु, परम्परागत चालचलनका बारेमा ज्ञान दिनु, अर्तीउपदेशका माध्यमबाट लोकशिक्षा दिई सदाचारको विकास गर्दै व्यक्तिलाई सामाजिकीकरणमा मदत गरी सभ्य समाजको निर्माण गर्नु रहेको छ । लोककथाका तत्वगत बुनोटभित्र विभिन्न लोकविश्वास रहेका र ती ज्ञानप्रद, शिक्षाप्रद र मनोरञ्जनकारी समेत रहेको कुरा यस शोधबाट सिद्ध भएको छ ।Item अन्नपूर्ण पोष्ट’दैनिकका गद्यरचनाहरूको विवरणात्मक अध्ययन (२०५९–२०६३)(2014) घिमिरे, अमृत; लक्ष्मणप्रसाद गौतमNot availableItem मदन भण्डारीका साहित्यक रचनामा प्रगतिवाद(2024) नेपाल, टीकाराम ( Nepal, Tikaram); कृष्णप्रसाद घिमिरे ( Krishnaprasad Ghimire )Not availableItem Item नदी सप्तक शृङ्खलाका कवितामा पर्यावरणीय चेतना(2082) पराजुली, तारानाथ; विष्णुप्रसाद पौडेलNot availableItem हराएका कथाहरु कथासङ्ग्रहको विधातात्त्विक अध्ययन(2015) भट्टराई, मुकुन्द; राधिका गुरागाइNot availableItem Item राजीवलोचन जोशीको जीवनी, व्यक्तित्व र कृतिको अध्ययन(2009) उप्रेती, तोयानाथ; ईश्वरी प्रसाद गैरेNot availableItem ‘बहिर्गमन’ कथासङ्ग्रहको विधातात्विक अध्ययन {‘Bahirgaman’ Katha Sangrahako Bidhatatwik Adhyayan}(2014) पनेरु , विनिता (Paneru, Binita); देवीप्रसाद गौतम (Devi Prasad Gautam)Not availableItem रुपमती उपन्यासको लैङि्गक अध्ययन {Rupamati upanyasko laingik adhyayan}(2015) पोखरेल, दीपक कुमार (Pokharel, Deepak Kumar); केशव सुवेदी (Keshav Subedi)प्रस्तुत शोधकार्यमा रूपमती उपन्यासलाई लैङ्गिक अध्ययन सम्बन्धी मान्यताको आधारमा विश्लेषण गरिएको छ । लैङ्गिक अध्ययनका विविध आधारमध्ये लैङ्गिक शक्ति सम्बन्ध र लैङ्गिक उत्पीडन सम्बन्धी मान्यताको आधारमा रूपमती उपन्यासको विश्लेषण गरिएको छ । पाश्चात्य साहित्य समालोचनाको विकासमा सन् १९६० पछि चर्चा आएको उत्तर आधुनिकतावादी समालोचना पद्धतिको विकाससँगै साँस्कृतिक अध्ययन सम्बन्धी मान्यता स्थापना भएको पाइन्छ । साँस्कृतिक अध्ययन छाता सङ्गठनको रूपमा विकसित हुने क्रममा लैङ्गिक अध्ययनलाई पनि एक पाटोको रूपमा विकास गरियो । सिमोन द बुमायर, केट मिलेट, एलेन सोवाल्टर, एलेन मुर्स आदि अभियन्ताहरूले सञ्चालन गरेको नारीवादी आन्दोलन, मेन्स स्टडिज टास्क ग्रुप (MSIG) ले सञ्चालन गरेको पुरुषवादी आन्दोलनको विकाससँगै, सन्दिग्धतावादी अध्ययन, ट्रान्सजेन्डर द्वैत, लिङगी, अन्तरलिङ्गी, पुरुष समलिङ्गी (गे) नारी समलिङ्गी (लेस्वियन) आदि विविध मान्यतालाई समावेश गरी लैङ्गिक अध्ययन सम्बन्धी समालोचना प्रणालीको विकास भएको पाइन्छ । लैङ्गिक अध्ययन सम्बन्धी विविध समालोचना पद्धति मध्ये नारीवादी लैङ्गिक अध्ययन र पुरुषवादी लैङ्गिक अध्ययनको पद्धतिको मात्र उपयोग यस शोधकार्यमा गरिएको छ । यो शोध साहित्य विषयक शोध भएकाले व्याख्यात्मक र विश्लेषणात्मक विधिको उपयोग गरिएको छ । प्रस्तुत शोधकार्यको मूल समस्या रूपमती उपन्यासमा लैङ्गिक शक्ति सम्बन्धको अवस्था के कस्तो रहेको छ ? र रूपमती उपन्यासका पात्रहरू के कसरी लैङ्गिक उत्पीडनका सिकार भएका छन् ? भन्ने हो भने यसको उद्देश्य रूपमती उपन्यासको लैङ्गिक शक्ति सम्बन्ध केलाउनु र रूपमती उपन्यासको लैङ्गिक उत्पीडनको स्थितिको विश्लेषण गर्नु हो । यस शोधकार्यमा उपन्यासको विश्लेषणका लागि लैङ्गिक अध्ययनको लैङ्गिक शक्ति सम्बन्ध लैङ्गिक उत्पीडन, प्रभुत्व प्रतिनिधित्व र पहिचान सम्बन्धी मान्यताको उपयोग गरिएको छ । नारीवादी लैङ्गिक अध्ययन पद्धति र पुरुषवादी लैङ्गिक अध्ययन पद्धतिलाई यस शोधमा मुख्य सैद्धान्तिक आधारको रूपमा उपयोग गरिएको छ । सैद्धान्तिक आधार निर्धारणका लागि नारीवाद, पुरुषवाद सम्बन्धी र लैङ्गिक अध्ययन सम्बन्धी पुस्तकहरू र इन्टरनेटको समेत उपयोग गरिएको छ । यस शोधकार्य सम्पन्न गर्नको लागि पुस्तकालयीय कार्यलाई प्रमुख रूपमा प्रयोग गरिएको छ । यस शोध कार्यमा रूपमती उपन्यासलाई प्राथमिक स्रोतको सामग्री र रूपमती उपन्यासको विश्लेषण भएका समीक्षा, टिप्प्पणी, शोध आदिलाई द्वितीयक स्रोतको सामग्रीको रूपमा उपयोग गरिएको छ । रूपमती उपन्यासको अध्ययन विश्लेषणको प्रक्रिया लामो समयदेखि चलिआएको पाइन्छ । यस उपन्यासलाई आदर्शवादी, यथार्थवादी कोणबाट र विधा तात्विक आधारमा विश्लेषण गर्ने पुस्तक र शोध कार्यको कमी छैन । यस उपन्यासमा लैङ्गिक असमानता, नारी जातीमाथिको शोषण, पुरुषमाथिको शोषण, समलैङ्गिक र विषमलैङ्गिक शोषणका आधारहरू प्रशस्त भए पनि लैङ्गिक अध्ययन सम्बन्धी मान्यताको आधारमा विश्लेषण नभएको कारण यस नवीन मान्यताको आधारमा कृतिको विश्लेषण गर्नु औचित्यपूर्ण र सान्दर्भिक देखिन्छ । रूपमती उपन्यासको विश्लेषण गर्दा लैङ्गिक अध्ययनका आधारमा मात्र केन्द्रित रहनु यस अध्ययनको मुख्य सीमा हो । प्रस्तुत शोध प्रबन्धलाई सुव्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्न यसको संरचनामा पनि विशेष ध्यान दिइएको छ । शोध प्रबन्धको प्रस्तुतिका क्रममा यस शोध प्रबन्धलाई जम्मा छ वटा परिच्छेदमा विभाजन गरिएको छ । रूपमती उपन्यासको लैङ्गिक अध्ययन शीर्षकको यस शोधप्रबन्धलाई यसरी परिच्छेदमा विभाजन गरिएको छ : परिच्छेद एक : पहिलो परिच्छेदमा शोध प्रबन्धको परिचय खण्ड प्रस्तुत गरिएको छ । यसमा शोध शीर्षकको परिचय, समस्या कथन, उद्देश्य, पूर्वकार्यको समीक्षा, शोधकार्यको औचित्य, सीमाङ्कन, सामग्री सङ्कलन विधि, सामग्री विश्लेषण विधि र ढाँचा र शोध प्रबन्धको रूपरेखाबारे उल्लेख गरिएको छ । परिच्छेद दुई : दोस्रो परिच्छेदमा लैङ्गिक अध्ययन सम्बन्ध सैद्धान्तिक मान्यतालाई प्रस्तुत गरिएको छ । यस परिच्छेदमा लैङ्गिक अध्ययनको प्रारम्भ र विकासबारे चर्चा गरी मूलभूत मान्यताहरूबारे प्रकाश पारिएको छ । नारीवादी लैङ्गिक अध्ययन, पुरुषवादी लैङ्गिक अध्ययन र सन्दिग्धतावादी लैङ्गिक अध्ययनलाई मूलभूत मान्यताको रूपमा चर्चा गरिएको छ । यस परिच्छेदमा लैङ्गिक अध्ययन र सांस्कृतिक अध्ययनका बिचको सम्बन्धको निरूपण गर्दै उपन्यास विश्लेषणको आधार तय गरिएको छ । परिच्छेद तिन : तेस्रो परिच्छेदमा रूपमती उपन्यासमा उपस्थित पात्रहरूको लैङ्गिक चिनारी प्रस्तुत गरिएको छ । उपन्यासका पात्रहरूलाई लिङ्गका आधारमा वर्गीकरण गरी पुरुष पात्रहरू र नारी पात्रहरूलाई भिन्न अलग अलग रूपमा चिनाइएको छ । परिच्छेद चार : चौथो परिच्छेदमा शोध प्रबन्धको पहिलो शोध समस्याको रूपमा रहेको रूपमती उपन्यासमा लैङ्गिक शक्ति सम्बन्धको अवस्थाबारे विश्लेषण गरिएको छ । यस अन्तर्गत पारिवारिक शक्ति सम्बन्ध र अन्तर पारिवारिक शक्ति सम्बन्ध उप शीर्षक रहेका छन् । पारिवारिक शक्ति सम्बन्ध अन्तर्गत पति र पत्नी बिचको, सासू र बुहारी बिचको, देउरानी र जेठानी बिचको, दाजु र भाइ बिचको र नोकर मालिक बिचको शक्ति सम्बन्धको चर्चा गरिएको छ । त्यस्तै अन्तर पारिवारिक शक्ति सम्बन्ध अन्तर्गत नेपाल परिवार र लुइँटेल परिवारका बिचको र नेपाल परिवार र बराल परिवारका बिचको शक्ति सम्बन्ध बारे विश्लेषण गरिएको छ । परिच्छेद पाँच ः पाँचौ परिच्छेदमा दोस्रो शोध समस्याको समाधान गरिएको छ । दोस्रो शोध समस्याको रूपमा रहेको रूपमती उपन्यासमा लैङ्गिक उत्पीडनको अवस्थाबारे विश्लेषणात्मक समाधान प्रस्तुत गरिएको छ । रूपमती उपन्यासमा लैङ्गिक उत्पीडनबारे अध्ययन गर्ने क्रममा पतिद्वारा बुहारीप्रति गरिएको र मालिकद्वारा नोकरप्रति गरिएको लैङ्गिक उत्पीडनबारे चर्चा गरिएको छ । परिच्छेद छ : छैटौ परिच्छेदमा शोधको सारांश र निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ र अन्तमा सन्दर्भ सामग्री सूची खण्डमा शोधकार्यको प्रयोजनका लागि प्रयोगमा ल्याइएका कृति तथा पत्रपत्रिकाको सूची समावेश गरिएको छ । छ परिच्छेदमा संरचित रूपमती उपन्यासमा लैङ्गिक अध्ययन शीर्षकको यस शोधप्रबन्धको निष्कर्षलाई बुँदागत रूपमा यसरी प्रस्तुत गरिएको छ : क. प्रस्तुत शोधप्रबन्धमा स्थापित साहित्यिक सिद्धान्तको आधारमा रूपमती उपन्यासको विश्लेषण गरिएको छ । तसर्थ यसमा निगमनात्मक विधिको प्रयोग भएको छ । ख. रुपमती उपन्यास नारीपात्र केन्द्रित उपन्यास भए पनि पितृसत्तावादी विचारको परिचालकको रूपमा नारीहरूको उपस्थिति भएको उपन्यास हो । ग. उपन्यासका नारीपात्रहरू पितृसत्तावादी सामाजिक संरचनाको नियमः कानुनबाट हेजेमोनाइन्ड छन् ।Item माइतघर उपन्यासमा पाइने सामाजिक भाषिक पक्षको अध्ययन {Maitaghar upanyasma paine samajik bhashik pakshako adhyayan}(2015) मगर, राजु राना (Magar, Raju Rana); चन्देश्वर लाल कर्ण (Chandeswar Lal Karn)Not availableItem समय–दंश कथा सङग्रहको विधाताच्विक अध्ययन {Samaya-dansh katha sangrahko bidhatatwik adhyayan}(2015) भट्टराई, रमा (Bhattarai, Rama); हरिप्रसाद सिलवाल (Hariprasad Silawal)Not available