Education Planning & Management

Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/20.500.14540/61

Browse

Recent Submissions

Now showing 1 - 20 of 458
  • Thumbnail Image
    Item
    शिक्षकको पेशागत विकासमा तालिम कार्यान्वयन- एक अध्ययन {Shikshakko peshagat bikashma talim karyanbayan-ek adhyayan)
    (2015) लुङ्वा, रुद्रबहादुर (Lunwa, Rudrabahadur); Not available
    यस शोधपत्रको शीर्षक शिक्षकको पेशागत विकास तालिम कार्यन्वयन एक अध्ययन रहेको छ । शैक्षिक क्षति न्यूनिकरण गर्नका लागि सरकारले पटक पटक विभिन्न कार्यक्रमहरु ल्याएको भए तापनि प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसक्नाले शैक्षिक क्षति न्यूनिकरण गर्ने कार्यमा खासै सफलता मिल्न नसकेको वर्तमान अवस्थामा प्राथमिक शिक्षा पाठ्यक्रम २०२८ देखि नै विद्यालय स्तरमा शैक्षिक एवं प्राज्ञिक तहमा तालिमको व्यवस्था गरेको पाइन्छ । यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्य भनेको शिक्षकको पेशागत विकास तालिम कार्यन्वयन प्रभावकारी रुपमा भए भएन भनेर खोज गर्ने प्रयास गर्ने गरेको छ । यस अध्ययनले शिक्षा क्षेत्रका सबै सरोकारवालापक्षहरुलाई शिक्षकको पेशागत विकास तालिम र शिक्षण सिकाई प्रक्रिया प्रति सचेत र उक्तरदायि बनाउन सक्दछ । प्रशिक्षण र तालिमबाट नै असहज परिस्थितिलाई सहज बनाउने काम गर्दछ । यो अध्ययन सुनसरी जिल्लाको धरान नगारपालिका अन्त्तर्गतका सामुदायिक विद्यालयको सबै तह (प्रा.वि. देखि उच्च मा. वि.) सम्ममा सिमित रहेको छ । गुणात्मक अनुसन्धान विधिमा आधारित यस अध्ययनमा धरान नगरपालिका अन्तर्गतका २६ वटा सामुदायिक विद्यालयको सबै तहको शिक्षक, विधार्थी अभिभावक, प्रधानाध्यापक विद्यालय व्यवस्थापन समितिका पदाधिकारीहरु विद्यालय निरीक्षक÷स्रोत व्यक्ति अध्ययनका जनसख्यांको रुपमा रहेको छन् । तथ्याङ्क संकलनका लागि प्राथमिक र सहायक दुवै प्रकारको स्रोतहरुको उपयोग गरेको छ । प्राप्त तथ्याङ्कलाई विभिन्न तालिका स्तम्भचित्र, बृतचित्र आदिको माध्यमवाट प्रस्तुत गरी व्याख्या र विश्लेषण गरिएको छ । तथ्याङ्कको व्याख्या र विश्लेषण गर्ने क्रममा विभिन्न शिर्षक र उपशीर्षकहरुमा विभाजन गरी अध्ययन गरिएको छ । शिक्षकको पेशागत विकास तालिमको कार्यन्वयनको अवस्था अध्ययन गर्नका लागि विभिन्न तहका शिक्षकहरुको तालिमको अध्ययन गरिएको छ । यो शोधपत्रको शीर्षकहरु शिक्षकको पेशागत विकास तालिम भनेको मागमा आधारित र यो तेस्रो मोडूल सम्म चल्ने तालिम भएको हुदाँ यस अध्ययनको क्रममा सबै तहका साथै सबै विषयका बारेमा पनि अध्ययन गरिएको छ । हालको सर्बेक्षण अनुसार प्राय सबै तहका सबै शिक्षकहरु तालिम प्राप्त देखिन्छ तर तालिम प्राप्त शिक्षकहरुले अध्यापन गरेको तह र विषयमा कतिको गुणस्तर बृद्धि भएको छ भन्ने बारेमा पनि यस शोधपत्रले खोज्ने प्रयास गरेको छ । शिक्षकले तालिम लिए पछिको कक्षा–कोठाको परिवर्तन भएको छ वा छैन भन्ने वारेमा पनि खोज गरेको छ? कक्षा कोठामा शैक्षिक सामाग्रीको कतिको प्रयोग गरेको छ ? शैक्षणिक विधि र प्रविधिको प्रयोग कतिको भइरहेको छ । यस अध्ययनमा शिक्षक संख्या, विषयगत तालिम प्राप्त साथै मोडूल अनुसारको तालिम प्राप्त शिक्षकहरुलाई सूचक मानी विश्लेषण गरेको छ । यस अध्ययन क्षेत्रका विद्यालयका शिक्षकहरु यस तालिम प्रति धेरै आकर्षित भए पनि यस कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रुपमा कार्यन्वयन भने नभएको पाइन्छ । विद्यालयको शिक्षकहरु अझै पनि परम्परागत शैक्षणिक विधिहरु बाट टाडा रहन नसकेको अवस्थाहरु पाइयो । परम्परागत विधिलाई अभै पनि परिमार्जन गर्न नसकेको अवस्था हो । विद्यालय प्रशासन पनि अन्योल रहेको छ कसरी यस कार्यक्रमलाई प्रभावकारी कार्यन्वयन गर्न सक्ने छ । नेपालको शिक्षा प्रणालीमा के कमजोर रहेको छ त्यस वारेमा सबै सरोकारवालाहरु अनभिज्ञ भए जस्तो देखिन्छ । कक्षा कोठामा प्रचुरमात्रामा शैक्षिक सामग्रीको प्रयोग कम भएको, शिक्षकमा विभिन्न प्रकारमा विभाजित मनस्थिति भएको कसले कसको मूल्याङ्कन गर्ने? भन्ने सोचको विकास भएको अवस्था रहेको पाइन्छ । तर सबै सम्बन्धित सरोकारवाला यस कार्यक्रमलाई कडाईका साथ कार्यन्वयन गर्ने सवालमा समन्वय गरेमा पक्कै पनि यो कार्यक्रम सफल पार्न कुनै अप्ठयारो होला जस्तो लाग्दैन । हालको शिक्षा निति अनुसार विद्यालयकतहलाई आधाभूततह र माध्यमिकतह दुई तहमा विभाजित गरे अनुरुप नयाँ शिक्षक नियुक्ति गर्दा देखि नै शिक्षकले तालिम प्राप्त गरेको हुनु पर्ने देखिन्छ । नोपल सरकारको निति अनुरुप पनि हाल कार्यरत शिक्षकहरुलाई पनि तालिम प्राप्त गर्नुपर्ने हुन्छ । र तालिम प्राप्त नभए पनि तालिम गर्नु पर्ने हुन्छ । यस कार्यक्रमलाई प्रभावकारी कार्यन्वयन गर्न सम्पूर्ण सरोकारवाला शिक्षक, विधार्थी अभिभावक साथै शैक्षिक प्रशासन पनि सकारात्मक प्रकारबाट लागि पर्नु पर्ने देखिन्छ । सबै भन्दा प्रभावकारी पक्ष भने अभिभावकहरुलाई सचेत बनाई आफ्ना बालबालकिाको प्रत्यक्ष भविष्यसंग गासिएको अनुभुत गराई कक्षाकोठाको शिक्षाको गुणस्तर वृद्धिमा जोड दिनु पर्ने देखिन्छ । कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउन अनुगमन निरीक्षण तथा मूल्याङ्कन कार्यलाई प्रभावकारी बनाउन वि. नि. स्रोतव्यक्तिलाई प्रशासनिक कार्यको बोझ कमगरी विशुद स्रोत शिक्षक बनाइनु पर्ने विद्यालयमा पर्याप्त साधन र स्रोतको व्यवस्था गर्नु पर्ने विभिन्न प्रकारको शिक्षकलाई एकै प्रकारको स्थायी शिक्षकहरु मात्र नियुक्त गर्नु पर्ने कार्यरत शिक्षकहरुलाई पेशागत विकास प्रति सचेत र आकर्षित गर्नु पर्ने तालिममा प्राप्त ज्ञान, सिप तथा अनुभवलाई कक्षा कोठामा पनि प्रभावकारी रुपमा कार्यन्वयन गर्न गराउन आकर्षित गर्नु पर्ने देखिन्छ । शिक्षकको पेशागत विकास गराउन कार्य सम्पादन मूल्याङ्कनलाई व्यवहारिक र वैज्ञानिक रुपमा सहि मूल्याङ्कन गर्न गराउन सक्नु पर्दछ । हालको शिक्षकको प्रोत्साहन पुरस्कारलाई पनि सिद्धान्तगत छनौट भन्दा पनि कार्यगत छनौट यो कार्यक्रम केहि हतसम्म कार्यन्वयन हुने देखिन्छ । अन्तमा कुनै कार्यक्रम सफल हुनु र नहुनुमा सहि निरिक्षण र मूल्याङ्कन नै भएको हुदाँ उक्त कथनलाई कार्यन्वयनको आशा गरेको छु ।
  • Thumbnail Image
    Item
    शिक्षकहरुको पेशागत नैतिकताको अध्ययन {Sikshakaharuko peshagat naitikatako adhyayan}
    (2014) राई, वीरबहादुर (Rai, Birbahadur); सन्तोषकुमार बराल (Santoshkumar Baral)
    नेपालमा विद्यालय शिक्षाको विकास र विस्तारको लामो इतिहास भएता पनि आधुनिक शिक्षाको विकास वि.सं. २००७ सालको प्रजातन्त्रको आगमन पछि यसले व्यापकता पाएको हो । विद्यालय तहको शिक्षामा विद्यालयको संख्या उल्लेख्य मात्रमा खोलिएको भएतापनि अझै प्राथमिक तहका करिब ५% बालबालिकाहरु आधुनिक औपचारिक शिक्षाबाट वञ्चित छन् । त्यस्तैगरी विद्यालयको अवसर प्राप्त गरेको बालबालिहरुलाई पनि शिक्षामा नयाँ पाठ्यक्रम तथा विभिन्न किसिमका शिक्षकहरुलाई तालिमको व्यवस्था गरेता पनि गुणस्तरीय शिक्षा व्यवस्था अपेक्षाकृत हुन नसकेको देखिएको छ । राष्ट्रले अपेक्षा गरेको उपलब्धिमा सोचे अनुरुप प्राप्ति हुन नसक्नाका विविध कारणहरु मध्ये शिक्षण गर्ने शिक्षकको पनि पेशाप्रति समर्पण, पेशागत नैतिकता पनि एक हो भन्ने मलाई लागेको छ । शिक्षा ऐन र नियमहरुमा शिक्षकका पेशागत नैतिकताका बारेमा आचारसंहिता उल्लेख भए तापनि यसलाई स्थानीय तहसम्म सामान्यीकरण गर्न नसकिएको अवस्था रहेको छ । जब अध्यापन गर्ने शिक्षक आफ्नो आचार संहितामा रहन नसकेको अवस्थामा राज्यले अपेक्षा गरेको शैक्षिक उपलब्धि प्राप्त गर्न सक्दैन । यस सम्बन्धमा शिक्षकको पेशागत नैतिकता बुझाइ , शिक्षकको पेशालाई खराब बनाउने तत्वहरुको पहिचान , नीतिनियमका प्रयोगका अभ्यासहरुको बारेमा गहन रुपमा खोजी गर्न आवश्यक देखिन्छ । यसका निमित्त पेशागत नैतिकताको सिद्धान्तको बारेमा बुझ्न यस अध्ययनमा शिक्षक र प्रधानाध्यापकहरुले नैतिक सिद्धान्तका नीतिहरुलाई के कसरी लिएका छन् ? नैतिकवान हुनका लागि शिक्षकहरु सचेत छन् ? नैतिकताको बारेमा शिक्षकलाई कुनै जानकारी छ ? शिक्षकलाई नैतिक जिम्मेवारी थाहा छ ? विद्यार्थी र अभिभावकहरुमा शिक्षकको पेशागत नैतिकताको बुझाइ कस्तो रहेको छ ? यी समस्याका समाधानका उपायहरु के के हुन सक्छन् ? जस्ता प्रश्नहरुका उत्तर खोजी गर्नका लागि अनुसन्धानका उद्देश्यहरु शिक्षकहरुका पेशागत नैतिकताको व्यवहारिक अभ्यास खोजी गर्नु, विद्यार्थीको दृष्टिकोणमा शिक्षकहरुको पेशागत नैतिकतालाई पत्ता लगाउनु, शिक्षकको पेशागत नैतिकतालाई प्रभावकारी बनाउन प्रधानाध्यापकको भूमिका पत्ता लगाउनु, शिक्षकको पेशागत नैतिकताको सम्बन्धमा वि.व्य. स. तथा अभिभावकहरुको धारणलाई उजागर गर्न जस्ता उद्देश्य राखी अनुसन्धान गरी निष्कर्षमा पुग्ने कोशिस गरिएको छ । यस अनुसन्धानलाई अघि बढाउन विषयसंग सम्बन्धित शोधकार्य, दस्तावेज , जर्नल समेत अध्ययन गरिएको छ । अनुसन्धानलाई पुरा गर्न प्रश्नावली, अन्तरवार्ता एवं अवलोकनलाई प्रयोग गरी तथ्यांक संकलन गरिएको छ । तथ्यांक संकलनका विधिमा परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै विधि प्रयोग गरी मिश्रित विधिबाट संकलन गरिएको छ । प्राप्त भएका तथ्यांकलाई विषयवस्तुको आधारमा शिक्षकसँगको प्रश्नावली , विद्यार्थीसँगको प्रश्नावली , प्र.अ.सँगको प्रश्नावली र वि.व्य.स.तथा अभिभावकसँगको प्रश्नावलीबाट प्राप्त भएको उत्तरलाई छुट्टाछुट्टै तालिकामा राखी प्रतिशत मानमा पत्ता लगाई प्राप्त तथ्यांकहरुको विश्लेषण गरिएको छ । विश्लेषणको आधारमा शिक्षकको पेशागत नैतिकताको सवालमा शिक्षकलाई आचार संहिताको बारमा थुप्रै कुराहरुको ज्ञान रहँदा रहँदै पनि यसको अनुगमनको पक्षको कमीले गर्दा यसलाई सहज रुपमा प्रयोग नभएको पाइयो । पेशागत नैतिकतालाई कार्यन्वयन गराउन शिक्षकलाई पेशा प्रति समपिर्त भावना जाग्रित हुने किसिमका तालिम गोष्ठि तथा पेशालाई आर्थिक रुपमा पनि आकर्षण गरिनु पर्छ भन्ने विष्लेषणबाट देखिएको छ । शिक्षक स्वयंम्ले पनि आफ्नो पेशाप्रति कर्तव्यनिष्ठ ढंगबाट समर्पित भएर कार्य गर्नु पर्छ । सम्बन्धित पक्षबाट प्रभावकारी अनुगमन तथा मूल्यांकन गर्ने सुझाव सहितको निष्कर्ष निकालिएको छ।
  • Thumbnail Image
    Item
    शिक्षकको पेशागत विकासमा तालिमको प्रयोग {Shikshakko peshagat bikashma talimko prayog}
    (2014) रायमाझी, धर्मेन्द्रजँग (Raymajhi, Dharmendrajang); जयकृष्ण शर्मा (Jaykrishan Sharma)
    “शिक्षकको पेशागत विकासमा तालिमको प्रयोग” विषयमा यो शोधपत्र तयार पारिएको छ जुन अध्ययन गर्नको लागि विद्यालय तहमा शैक्षिक सामाग्री निर्माण र प्रयोगमा पेशागत विकास तालिमको प्रभाव त्यसमा देखिएका समस्याहरु र शैक्षिक सामाग्री निर्माण, प्रयोग र प्रभावकारिता ल्याउनको लागि उपयुक्त विकल्पहरु पेश गर्ने उद्धेश्यहरु राखिएको छ । यस अध्ययनलाई सरल, सहज बनाउन एवं माथि उल्लेखित उद्धेश्यहरु पूरा गर्नको लागि संभावना सहित नमूना छनोट विधिका आधारमा पिठुवाको स्रोत केन्द्र अन्तर्गतका एक वटा सामुदायिक उच्च मा. वि. र तिन वटा सरकारी सहयोग प्राप्त गर्ने सामुदायिक नि.मा.विद्यालयहरु उद्धेश्यमुलक छनोट विधिको आधारमा छनोट गरिएको थियो । छनोटमा परेका प्रत्येक विद्यालयका प्रधानाध्यापक, शिक्षक, विद्यार्थीहरु, रोष्टर प्रशिक्षक, स्रोत व्यक्ति सँग विश्वासनियतामा र वैद्यता स्थापित भएका रुजु सूची अन्र्तवार्ता प्रश्नावली जस्ता अनुसन्धान उपकरणहरुको प्रयोग गरी प्राथमिक तथ्याङ्क एवं द्धितिय तथ्याङ्कमा विद्यालय सुधार योजना, दस्तावेजबाट प्राप्त तथ्याङ्कहरु संकलन गरिएको थियो । अध्ययनको क्रममा यससँग सम्बन्धित विभिन्न साहित्यको अध्ययन गरियो । उक्त साहित्यमा सम्वन्धित संस्थाहरुले तालिम प्रभावकारी बनाई यसबाट विद्यालयको कक्षा कोठामा उपयोग गरी वालवालिकालाई नविनतम ज्ञान तथा सीप प्रदान गर्न सकेमा मुलुकले कल्पना गरे अनुरुपको सक्षम जनशक्ति प्रदान गर्ने आशा गर्न सकिन्छ । तालिम प्राप्त, योग्य र लगनशिल शिक्षकहरुबाट नै स्थानीय तथा कम मूल्यका सामाग्रीहरुको अत्याधिक मात्रामा उपयोग हुनसक्ने र विश्वका वालवालिका सँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सक्षम जनशक्ति निर्माण हुने कुरामा विश्वास गर्न सकिन्छ । सम्बन्धित साहित्य र प्राथमिक एवं द्धितिय स्रोतका आधारमा हामी शैक्षिक सामाग्रीको निर्माण र प्रयोग शिक्षकको पेशागत विकास तालिम लिनु अघि भन्दा यो तालिम लिई सके पश्चात सकारात्मक देखिएको पाइएको छ । र शैक्षिक गुणस्तरमा पनि सकारात्मक परिवर्तन भएको पाइएको छ । यसरी सबै विद्यालयहरुले शैक्षिक सामाग्रीहरुको निर्माण र प्रयोग गर्न भौतिक तथा मानविय पक्षको समायोजन गराई त्यसको निर्माण र प्रयोग को लागि विद्यालयमा कार्यरत सबै पक्षको समन्वयात्मक स्थिति सृजना गर्ने प्र.अ. भएमा सिकाई उपलब्धी वृद्धि हुन्छ भन्ने आम धारणा वनाउन सकिन्छ । शैक्षिक सामाग्री निर्माण र प्रयोगलाई व्यवस्थित गरी शिक्षण सिकाई क्रियाकलापलाई प्रभावकारी गराउन आधार तयार हुन्छ भन्ने मान्यता स्थापीत हुन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    सामुदायिक विद्यालयमा पुनः प्रवेश गरेका विद्यार्थीहरुको सिकाइ उपलब्धि {Samudhayik bidyalayama pun: prabesh gareka bidyarthiharuko sikai upalabdhi}
    (2014) थापा, प्रेमबहादुर (Thapa, Prembahadur); भागवत थापा (Bhagawat Thapa)
    प्राथमिक तहमा पुनः विद्यालय प्रवेश भएका विद्यार्थीहरूको सिकाइ उपलब्धि शीर्षकअन्तर्गत पुनः विद्यालय प्रवेश भएका विद्यार्थीहरूको अवस्था लेखाजोखा गर्नु रहेको छ । यो अध्ययनमा परिमाणात्मक र गुणात्मक ढाँचा अवलम्बन गरिएको छ, जसमा पुनः विद्यालय प्रवेश भएका विद्यार्थीहरूको जातिगत, उमेरगत, कक्षागत र लैङ्गिक सङ्ख्यालाई परिमाणात्मक र उनीहरूका अभिभावक, शिक्षक र प्रधानाध्यापकको विचारहरूलाई गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचाको रूपमा राखिएको छ । यो अध्ययन सिन्धुली जिल्लाको ग्वालटार स्रोतकेन्द्रमा आबद्ध ४ गाविसका १० वटा सामुदायिक विद्यालयमा २०६९ सालको शैक्षिक सत्रमा भर्ना भई बीचैमा कक्षा छाडेका र २०७० सालमा पुनः प्रवेश गरेका ७९५ जनामध्ये १९५ जना (२४.५२%) विद्यार्थीमा केन्द्रित गरिएको छ भने १० वटा विद्यालयका प्रधानाध्यापक १० जना, विषय शिक्षकहरू १० जना, प्रत्येक विद्यालयका २ छात्रा र २ छात्र गरीे ४० जना विद्यार्थी, उनीहरूका अभिभावक २० जना गरी जम्मा ८० जना यस अध्ययनको नमूना जनसंख्याको रूपमा लिइएको छ । विभिन्न विद्वानहरुका पुस्तकहरु, अप्रकाशित शोधपत्रहरु, विद्यालयका विभिन्न अभिलेखहरुलाई द्वितीय स्रोतको आधार मानेर तथ्याङ्क संकलन गर्दै प्रश्नावली, अभिलेख, अध्ययन, अन्तर्वार्ता जस्ता साधनहरुबाट प्राप्त तथ्याङ्कहरुलाई तालिकीकरण गरी व्याख्या र विश्लेषण गरिएको छ । यस अध्ययनमा उद्देश्यमूलक नमुना छनोट विधि अपनाइएको छ । प्रस्तुत अध्ययनमा पुनः प्रवेश हुनेमा छात्राभन्दा छात्र बढी भएको पाइयो । दलित जातिका विद्यार्थी अन्य जातिका विद्यार्थीभन्दा कम भर्ना भएको पाइयो । कक्षागत उमेरभन्दा बढी उमेर भएका विद्यार्थी कम पुनः प्रवेश भएको पाइयो । पुनः प्रवेश भएका विद्यार्थीमा विद्यालय नियमितता, गृहकार्य र कक्षाकार्य गर्नेभन्दा अनुशासन कायम गर्नेहरूको दर कम पाइयो । पुनः विद्यालय प्रवेश भएका विद्यार्थीहरूको सिकाइ उपलब्धिमा विश्लेषण गर्दा कक्षा १ को सबैभन्दा राम्रो पाइयो । विषयगत सिकाइ उपलब्धिलाई विश्लेषण गर्दा सबैभन्दा राम्रो नेपाली विषयको औसत प्राप्ताङ्क पाइयो भने सबैभन्दा कम औसत सिकाइ उपलब्धि गणित विषयको रहेको जानकारी प्राप्त भयो । पुनः प्रवेशमा भोगिएका समस्याहरूको रुपमा अभिभावकको आर्थिक अवस्था, परम्परागत सोच, बालश्रम, राजनीतिक हस्तक्षेप, सहपाठी र शिक्षकहरूको व्यवहार, परीक्षा प्रणाली, समयमा पाठ्यपुस्तक उपलब्ध नहुनु, लैङ्गिक विभेदहरू नै प्रमुख समस्या भएको जानकारी प्राप्त भयो । समस्या समाधानका उपायहरूमा विद्यालय छाडेका विद्यार्थीहरुका लागि कार्यव्रmमको निरन्तरता, अभिभावकको आर्थिक उन्नतिको कार्यव्रmम, बाल क्लव र अधिकारकर्मीहरूको कार्यलाई प्रोत्साहन, विद्यालय सुधार योजना र गाउँ शिक्षा योजनाका साथै गैरसरकारी तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूसँग थप कार्यव्रmममा सहकार्य गरिनुपर्ने जस्ता विषयहरू उल्लेख गरेको पाइयो । त्यसैगरी पुनः विद्यालय प्रवेश गराउन सहयोग पु¥याउने निकायहरूको रुपमा विद्यालय छाडेका विद्यार्थीका लागि कार्यक्रम, बाल क्लव, विद्यालय भर्ना अभियान, वन उपभोक्ता समिति, छरछिमेकी, शिक्षकहरू रहेको पाइयो । उक्त जानकारीहरू शिक्षकहरू, अभिभावकहरू र प्रधानाध्यापकहरूसँगको अन्तर्वार्ता र समूह छलफलबाट प्राप्त भएको थियो ।
  • Thumbnail Image
    Item
    “दृष्टि कमजोर भएकाहरुको शिक्षामा समावेशीको अवस्था” {Drishti kamjora vayaka haru ko sikshama samabesiko abastha}
    (2081) गिरी, नारायण (Giri Narayan); लिला नाथ ढुङ्गेल (Lila Nath Dhungel)
    प्रस्तुत अध्ययन दृष्टि कमजोर भएका बालबालिकाहरुको शिक्षाको लागि राज्यले गरेको प्रयासहरु शिर्षक अन्तर्गत मा रहेका सामुदायिक विद्यालयहरु मध्ये मकवानपुर जिल्ला मनहरी गाउँपालिका अन्तरगत पर्ने मनहरी वड नं. ६ मा संचापलत श्री जनजाति उत्थान प्राथमिक विद्यालय, श्री प्रगती प्रा.वि. लोथर ६ र वडा नं. ९ मा रहेको श्री ऋषेश्वरी वाल जागृत प्रा. वि. मा गरी जम्मा ३ वटा प्राथमिकतहका विद्यालयलाई नमुनाको रुपमा लिइएको छ । प्रस्तुत अध्ययनले दृष्टि कमजोर भएका बालबालिकाहरुलाई दृष्टि कमजोर बालबालिका लागि भौतिक संरचना नहुनाले शिक्षा प्राप्त गर्न कठिनाई हुने गरेको बताउँछ । यद्यपी अध्ययन गरिएको विद्यालय अपाङ्गमैत्री विद्यालय हो । यसैगरि यस विद्यालयमा दृष्टि कमजोर भएकाहरु विद्यार्थीहरुको लागि प्रयाप्त मात्रामा शैक्षिक सामाग्री प्रर्याप्त नभएको, दृष्टि कमजोर भएका बालबालिका लागि उपयुक्त धारा, शैचालय, खेलमैदान, प्र.अ.को कार्यकक्ष रहेको पाइयो । दृष्टि कमजोर सम्बन्धि शैक्षिक नीति, नियमको अध्ययन बाट अझै प्रयाप्त मात्रामा शैक्षिक नीति नियम अपाङ्गता अनुकुल नरहेको पाईयो । विद्यालयहरुमा दृष्टि कमजोर भएका बालबालिकालाई योग्य हुने पाठय सामाग्रीहरुको उपलब्धता नहुने दृष्टि कमजोर भएका बालबालिकाहरुले पढने विद्यालयकामा यस्तोअवस्था छ भने अनेत्र कस्तो अवस्था होला सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । अतः समग्रमा यो अध्ययनले दृष्टि कमजोर भएका बालबालिकाहरुको शिक्षामा राज्यले गरेकाप्रयासहरु खरानिय हुँदाहुँदै पनि व्यवहारमा नीति अनुसारको कार्यान्वयन हुन सकेको देखिदैन । भौतिक संरचना बनाउदा दृष्टि कमजोर भएकाहरु बालबालिकालाई अनुकुल बनाउने, दृष्टि कमजोर भएका बालवालिकाहरुको लागि शिक्षा मात्र निः शुल्क भनेर मात्रहुँदैन त्यसका लागि प्रोत्साहन स्वरुप शैक्षिक छात्रवृद्धि, पुरस्कार लगायतका अन्यसुबिधाहरु पनि उपलब्ध गराउनु पर्ने देखिन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    संस्थागत विद्यालयको शैक्षिक व्यवस्थापन { Sasthagta bidhayalayako saikshik bebasthapan
    (2081) न्यौपाने,पुरुषोत्तम Neupane Purshottam; राम बहादुर भण्डारी Ram Bahadur Bhandari
    प्रस्तुत अध्ययन संस्थागत विद्यालयको शैक्षिक व्यवस्थापन भन्ने शिर्षकमा तयार गरिएको हो । यस अध्ययनको प्रमुख उद्देश्य भने को संस्थागत विद्यालयको शैक्षिक विकास तथा व्यवस्थापनमा वि.व्य.स. अध्यक्ष तथा प्रधानाध्यापकको भूमिका के कस्तो रहेको छ भनि हेर्नु हो । यस अध्ययनको लागि आवश्यक पर्ने तथ्याङ्क प्राथमिक स्रोतबाट संकलन गरिएको छ जसको लागि प्रश्नावली , अन्र्तवार्ता र छलफल जस्ता स्रोतहरुबाट तथ्याङ्क संकलन गरिएको छ । यस अध्ययनको क्रममा विभिन्न प्रश्नावली तयार गरी विद्यार्थी , प्रधानाध्यापक, विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्षबाट तथ्याङ संकलन गरिएको छ । यस अध्ययनबाट विद्यालयको विकास तथा व्यवस्थापनमा प्रधानाध्यापक तथा विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्षको भुमिका खासै महत्वपूर्ण पाइएको छैन । विद्यालय भने को ज्ञान आर्जन गर्ने ठाउँ हो तर संस्थागत विद्यालय नाफामुखी भएको कारणले शिक्षा प्रदान गर्नु भन्दा नाफा आर्जन तर्फ संस्था अग्रसर भएको पाइयो । संस्थागत विद्यालयको शैक्षिक व्यवस्थापन तथा विकासमा आइपरेका समस्याहरु समाधान गर्नको लागि विभिन्न छलफल कार्यक्रम, तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आउने दिनमा अगाडी बढनु पर्ने देखिन्छ । अझै संस्थागत विद्यालयको व्यवस्थापन तथा विकासको लागि प्रधानाध्यापक, विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष, विभिन्न सरोकारवाला, अभिभावकहरुबिच दोहोरो सञ्चार कार्यक्रम संचालन आवश्यक देखियो । त्यस्तै विद्यालयको विकासको लागि विभिन्न समस्याहरु समाधान गर्दे अघि बढ्नु पर्दछ जसको लागि नीतिगत तह, अनुसन्धान तह र कार्यान्वयन तह गरि तीन किसिमबाट विभाजन गरि व्याख्या गरिएको छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    माध्यामिक विद्यालयमा पुस्तकालय व्यवस्थापन {Madyamik bidyalayma pustakalay byabasthapan}
    (2013) न्यौपाने, थानेश्वर (Neupane, Thaneswar); श्रीधरकुमार उपाध्याय (Shreedharkumar Upadhyay)
    यस शोधपत्रको शीर्षक माध्यमिक विद्यालयमा पुस्तकालय व्यवस्थापन रहेको छ । यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्य माध्यमिक विद्यालयमा पुस्तकालयको अवस्था विश्लेषण गर्नु रहेको छ । यो अध्ययन मिश्रित ढाचामा आधारित रहेको छ । अध्ययनका निर्दिष्ट उद्देश्यहरू प्राप्तिका लागि तथ्याङ्क संकलनका साधनहरूको रूपमा विद्यालय तथा पुस्तकायल सर्वेक्षण फारम, अन्तरवार्ता प्रश्नावली र डायरी रिपोर्ट प्रयोगमा ल्याइएको छ । प्रधानाध्यापक, शिक्षक, पुस्तकालय सहयोगी र विद्यार्थीहरू उत्तरदाताको रूपमा रहेका छन् । यस अध्ययनवाट माध्यमिक विद्यालयको पुस्तकालयको अवस्था आंशिक रूपमा व्यवस्थित भएको पाइयो । विद्यालयको भौतिक संरचना अपुर्ण देखिन्छ । पुस्तकालयमा पुर्णकालिन कर्मचारी नियुक्ती गरेको पाइएन । पुस्तकालयको जिम्मेवारी लेखापाल र पुस्तकालय सहयोगी कर्मचारीले लिएको पाइयो । पुस्तकालय हेर्ने अधिकाश कर्मचारीले पुस्तकालय विज्ञान सम्बन्धि तालिम लिएको पाइएन । पुस्तकालय लेनदेन प्रकृया व्यवस्थी भएको पाइएन । पुस्तकालयमा पाठ्यपुस्तक र सन्दर्भ सामग्रीहरू आशिक रूपमा रहेको पाइयो । पुस्तकालय भित्र स्थान र फर्निचर व्यवस्थित देखिएन । माध्यमिक तहको विद्यालयको पुस्तकालय सामान्य तथा पुस्तक लेनदेन कार्यमै सीमित रहेको पाइयो । पुस्तकालय वैज्ञानिक व्यवस्थापन र पुस्तकालय विज्ञानको सिद्वान्त अनुसार व्यवस्थीत हुन नसकेको पाइयो । माध्यमिक विद्यालयको पुस्तकालयको अवस्थाको वारेमा आर्थिक, भौतिक, व्यवस्थापकिय, कर्मचारी, पाठक, समय, पुस्तक, वाचनालय, सन्दर्भसामाग्री जस्ता तत्वहरूले प्रभाव पारेको पाइयो । यसैगरी पुस्तकालयको सुधारमा आर्थिक, भौतिक, प्राविधिक, समस्या रहेको पाइयो । पुस्तकालय सञ्चालनमा नयाँ पुस्तक किन्न आर्थिक अभाव हुनु प्रयाप्त सन्दर्भ सामाग्री नहुनु, वाचनालय नहुनु एवम् पुस्तकालय व्यवस्थापनमा वैज्ञानिक सिद्धान्त लागु हुन नसक्नु जस्ता समस्या रहेको पाइयो । उपयुक्त भवन र उपयुक्त कोठामा पुस्तकालय सञ्चालन गर्नु पर्दछ । साधन र श्रोतको परिचालन गर्दै पुर्णकालिन पुस्तकालय इन्चार्ज नियुक्ति गर्नु पर्दछ । महत्वपुर्ण पुस्तकहरू खोजी गरेर वाचनालयमा बसी अध्ययन गर्ने वानी बसाल्नु पर्दछ । माध्यमिक तहको पुस्तकालयलाई पुस्तकालय विज्ञानको सिद्धान्त अनुसार सञ्चालन गर्नु पर्दछ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थीको नियमितता { Samudayik bidyalayma bidyarthiko niymitta}
    (2014) के.सी., रुम बहादुर (K.C., Rum Bahadur); जयकृष्ण शर्मा (Jaykrishna Sharma)
    सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी नियमितता नामक शीर्षकमा गरिएको प्रस्तुत शोधपत्रमा विद्यालयमा विद्यार्थी नियमितताको स्थिति पहिचान गर्नु, विद्यार्थीको नियमितता र शैक्षिक उपलब्धि बीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्नु, विद्यार्थीलाई विद्यालयमा नियमित हुन प्रभाव पार्ने तत्वहरु पत्ता लगाउनु, जस्ता उद्देश्यमा केन्द्रित गरिएकोछ । अब्राहम मास्लोको अभिप्रेरणा सम्बन्धी सिद्धान्तलाई आधार मानी गरिएको यस अध्ययन अनुसन्धान मुलतः गुणात्मक ढाँचामा आधारित छ । अध्ययनलाई उद्देश्य अनुसार पूर्णता प्रदान गर्नका लागि यो अध्ययन दाङ जिल्लाको सिसनिया गा.वि.स., का जम्मा १३ ओटा विद्यालयहरु मध्ये लालमटिया स्रोतकेन्द्र अन्तर्गतका ४ ओटा विद्यालयबाट अभिभाक ४।४ दरले, विद्यार्थी १०।१० का दरले, शिक्षक २।२ का दरले, प्र.अ. १।१, वि.व्य.स. अध्यक्ष १।१ र दुईओटा स्रोतकेन्द्रका स्रोतव्यक्ति १।१ गरी जम्मा ७४ जनालई यो अध्ययनको जनसंख्याको रुपा छनोट गरिएको छ । विद्यालयमा बालबालिका भर्ना भएर मात्र हुँदैन दिगो सिकाइका लागि विद्यालयमा भर्ना भएर नियमित रुपमा अध्यापन गर्नुका साथै घरमा समेत उनीहरुलाई पढ्नका लागि उचित वातावरण तय हुनु उत्तीकै आवश्यक रहन्छ । बालकको औपचारिक शिक्षाको शुरुवात भनकै विद्यालयबाट हुने भएको हुँदा गुरु गुरुआमाहरुबाटै नै उसले शिक्षा प्राप्त गर्नुका साथै भोलिका दिनमा एउटा सफल मार्ग पहिल्याउने अवसर प्राप्त गर्न सक्दछ । कुनै पनि बालक विद्यालयमा नियमित उपस्थित हुँदैन भने उसको सिकाइमा पनि प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपमा नकरात्मक असर पर्दै गएको हुन्छ । एउटा बालकलाई नियमित विद्यालयमा आउने वातावरण सृजना गर्नका लागि शिक्षक, अभिभावक, विद्यालय प्रशासन तथा विद्यालय व्यवस्थापन समिति उत्तिकै जिम्मेवार पक्षहरु हुन् । घरबाट बालकका लागि अध्ययन गर्नमका लागि पठाइए पनि विद्यालयमा उचित वातावरण सृजना हुन सक्दैन भने बालकले अध्ययन गर्न नसक्नुका साथै विद्यालय अनुपस्थित हुने, कक्षा छाडने, कक्षा दोहो¥याउने समस्या विकराल रुपमा देखा पर्दछन् । यसरी बालबालिकाको दिगो सिकाइका लागि विद्यालयमा निरन्तर उपस्थित हुनु अपरिहार्य रहन्छ भन्ने कुरा प्रस्तुत शोधपत्रबाट जानकारी प्राप्त भएको छ । छनोटमा परेका विद्यालयमा छोरा र छोरी बीच लैंगिक विभेद, आर्थिक अवस्थाको अभाव जस्ता कारणहरुले गर्दा भर्ना भएका बालबालिकाहरु आफ्नो अध्ययन कार्यलाई नियमितता दिन नसकेको पाइयो । छनोटमा परेको अध्ययन स्थलका विद्यालयहरुमा अभिभावकलाई जनचेतना प्रदान गर्नुका साथै शिक्षकले सबै विद्यार्थीलाई समान व्यवहार गर्न सकेको खण्डमा विद्यार्थी नियमिततामा वृद्धि हुने तथ्य प्राप्त भएको छ । विद्यालयमा नियमित उपस्थित हुने विद्यालयका विद्यार्थीहरुको शैक्षिक उपलब्धि पनि राम्रो देखिएको छ । अनुसन्धानकर्ताको अध्ययन अनुसन्धान अनुसार कुनै पनि विद्यार्थी विद्यालयमा नियमित उपस्थित भएर अध्ययन गरेको खण्डमा उसको सिकाइ दिगो हुनुका साथै केवल परीक्षामुखी नभई भोलिका दिनहरुमा पनि प्रभावकारी हुने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    विद्यालयकाे शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्रधानाध्यापककाे भूमिका { Bidhyalayako saikshik byabasthapanma pradhandyapakko bhumika}
    (2014) घिमिरे, मेदिनी (Ghimire, Madeni); सन्तोषकुमार बराल (Santoshkumar Baral)
    मानव एक सामाजिक प्राणी हो, शिक्षा उसको अभिन्न अंग हो । यो बिना मानव जीवनको उद्देश्य पूरा हुन सक्तैन । आजको २१ औं सताब्दीमा विद्यालयमा प्रदान गरिने शिक्षा गुणस्तरीय र व्यवहारिक हुनुपर्छ भन्ने जनगुनासो आइरहेको बेलामा सामुदायिक विद्यालयहरुको शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्र.अ.को भूमिका महत्वपूर्ण हुने भएकोले यस प्रकारको शोध शीर्षक राखी शोध अध्ययनलाई अन्तिम रुप दिने प्रयास गरिएको छ । यस शोध अनुसन्धानका प्रमुख उद्देश्यहरुमा सामुदायिक विद्यालयहरुको शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्र.अ.को भूमिकाको अध्ययन गर्नु, सामुदायिक विद्यालयको आर्थिक, भौतिक र मानव संसाधन व्यवस्थापनमा प्र.अ.को प्रभावको विश्लेषण गर्नु, शैक्षिक व्यवस्थापनका समस्याहरु समाधानमा प्र.अ.को भूमिका खोजी गर्नु र शैक्षिक व्यवस्थापनको लागि प्र.अ.को भूमिकालाई प्रभावकारी बनाउने उपायहरु खोजी गर्नु रहेको छ । यी उद्देश्यहरुलाई पूरा गर्ने सिसिलामा सङ्खुवासभा जिल्लाको सदरमुकाम खाँदवारी नगरपालिका क्षेत्रलाई समेटी सञ्चालित खाँदवारी अगुवा स्रोतकेन्द्रका २ वटा उ.मा.वि., २ वटा मा.वि. र २ वटा प्रा.वि.लाई छनौट गरी अनुसन्धान प्रक्रिया अगाडी बढाइएको छ । यस अध्ययन कार्यलाई पूरा गर्न ५ वटा परिच्छेदमा शोध पत्रलाई विभाजन गरिएको छ । उक्त शोध कार्य सम्पन्न गर्न प्र.अ., शिक्षक, वि.व्य.स. का अध्यक्ष, शि.अ.सं.का अध्यक्ष, अभिभावकहरु र विद्यार्थीहरुलाई प्रश्नावली गराइएको थियो । नमूना छनौट एगचउयकभाग,ि ऋगिकतभच, च्बलमयm क्बmउष्लिन मा आधारित खालको छ । प्रश्नावलीबाट प्राप्त भएका विभिन्न धारणा र तथ्याङ्कहरुलाई तालिका बनाई वर्णनात्मक, व्याख्यात्मक र विश्लेषणात्मक रुपमा मिश्रित ढाँचाबाट प्रस्तुत गरिएको छ । अध्ययनको क्रममा विधिको रुपमा नमुना छनौट विधि, स्थलगत अध्ययन, अन्तरवार्ता, छलफल, अवलोकन आदिको प्रयोग गरी प्राथमिक र सहायक दुवै स्रोतबाट सङ्कलन गरिएको सूचनाको गुणात्मक विधिबाट व्याख्या विश्लेषण गरिएको छ । सिद्धान्तगत रुपमा हेनरी फेयलको प्रशासकिय व्यवस्थापनको सिद्धान्तलाई अवलम्बन गरिएको छ । विभिन्न तथ्य तथ्याङ्क र विश्लेषणको आधारमा शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्र.अ.को भूमिका महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ । विद्यालयमा प्राप्त आर्थिक तथा भौतिक स्रोत र साधनको परिचालन गर्नु, उपलब्ध मानव संशाधनको व्यवस्थापन, उत्तरदायित्व र पारदर्शिताको प्रत्याभूति व्यवस्थापन, विद्यालय सञ्चालन प्रकृया तथा विद्यालपले प्राप्त गरेको उपलब्धिको व्यवस्थापन गर्दै योजना निर्माण, कार्यान्वयन र मूल्यांकनलाई प्रभावकारी बनाउनु नै कुशल व्यवस्थापनमा प्र.अ.को जिम्मेवारीको क्षेत्र रहने यस शोध पत्रको निष्कर्ष रहेको छ । त्यसकारण विद्यालयको शैक्षिक, आर्थिक र भौतिक विकास गर्न प्र.अ. शिक्षक, विद्यार्थी, वि.व्य.स.,शि.अ.सं, अभिभावक, समाजसेवी, बुद्धिजिवी, राजनीतिकर्मी सरोकारवाला सबैको दायित्व हुनुपर्ने देखिन्छ र खासगरी राज्यको तर्फबाट नियमित अनुगमन, सुपरीवेक्षण, लगानि, सेवा सुविधा उपलब्ध गराई सो कार्यमा स्थानीय निकायहरुलाई योजनावद्ध कार्यक्रम बनाई सहयोग गर्न प्रोत्साहित गर्दै गुणात्मक शिक्षा प्रदान गर्न सहयोग गर्नुपर्ने देखिन्छ ।   मानव एक सामाजिक प्राणी हो, शिक्षा उसको अभिन्न अंग हो । यो बिना मानव जीवनको उद्देश्य पूरा हुन सक्तैन । आजको २१ औं सताब्दीमा विद्यालयमा प्रदान गरिने शिक्षा गुणस्तरीय र व्यवहारिक हुनुपर्छ भन्ने जनगुनासो आइरहेको बेलामा सामुदायिक विद्यालयहरुको शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्र.अ.को भूमिका महत्वपूर्ण हुने भएकोले यस प्रकारको शोध शीर्षक राखी शोध अध्ययनलाई अन्तिम रुप दिने प्रयास गरिएको छ । यस शोध अनुसन्धानका प्रमुख उद्देश्यहरुमा सामुदायिक विद्यालयहरुको शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्र.अ.को भूमिकाको अध्ययन गर्नु, सामुदायिक विद्यालयको आर्थिक, भौतिक र मानव संसाधन व्यवस्थापनमा प्र.अ.को प्रभावको विश्लेषण गर्नु, शैक्षिक व्यवस्थापनका समस्याहरु समाधानमा प्र.अ.को भूमिका खोजी गर्नु र शैक्षिक व्यवस्थापनको लागि प्र.अ.को भूमिकालाई प्रभावकारी बनाउने उपायहरु खोजी गर्नु रहेको छ । यी उद्देश्यहरुलाई पूरा गर्ने सिसिलामा सङ्खुवासभा जिल्लाको सदरमुकाम खाँदवारी नगरपालिका क्षेत्रलाई समेटी सञ्चालित खाँदवारी अगुवा स्रोतकेन्द्रका २ वटा उ.मा.वि., २ वटा मा.वि. र २ वटा प्रा.वि.लाई छनौट गरी अनुसन्धान प्रक्रिया अगाडी बढाइएको छ । यस अध्ययन कार्यलाई पूरा गर्न ५ वटा परिच्छेदमा शोध पत्रलाई विभाजन गरिएको छ । उक्त शोध कार्य सम्पन्न गर्न प्र.अ., शिक्षक, वि.व्य.स. का अध्यक्ष, शि.अ.सं.का अध्यक्ष, अभिभावकहरु र विद्यार्थीहरुलाई प्रश्नावली गराइएको थियो । नमूना छनौट Purposeful, Cluster, Random Sampling मा आधारित खालको छ । प्रश्नावलीबाट प्राप्त भएका विभिन्न धारणा र तथ्याङ्कहरुलाई तालिका बनाई वर्णनात्मक, व्याख्यात्मक र विश्लेषणात्मक रुपमा मिश्रित ढाँचाबाट प्रस्तुत गरिएको छ । अध्ययनको क्रममा विधिको रुपमा नमुना छनौट विधि, स्थलगत अध्ययन, अन्तरवार्ता, छलफल, अवलोकन आदिको प्रयोग गरी प्राथमिक र सहायक दुवै स्रोतबाट सङ्कलन गरिएको सूचनाको गुणात्मक विधिबाट व्याख्या विश्लेषण गरिएको छ । सिद्धान्तगत रुपमा हेनरी फेयलको प्रशासकिय व्यवस्थापनको सिद्धान्तलाई अवलम्बन गरिएको छ । विभिन्न तथ्य तथ्याङ्क र विश्लेषणको आधारमा शैक्षिक व्यवस्थापनमा प्र.अ.को भूमिका महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ । विद्यालयमा प्राप्त आर्थिक तथा भौतिक स्रोत र साधनको परिचालन गर्नु, उपलब्ध मानव संशाधनको व्यवस्थापन, उत्तरदायित्व र पारदर्शिताको प्रत्याभूति व्यवस्थापन, विद्यालय सञ्चालन प्रकृया तथा विद्यालपले प्राप्त गरेको उपलब्धिको व्यवस्थापन गर्दै योजना निर्माण, कार्यान्वयन र मूल्यांकनलाई प्रभावकारी बनाउनु नै कुशल व्यवस्थापनमा प्र.अ.को जिम्मेवारीको क्षेत्र रहने यस शोध पत्रको निष्कर्ष रहेको छ । त्यसकारण विद्यालयको शैक्षिक, आर्थिक र भौतिक विकास गर्न प्र.अ. शिक्षक, विद्यार्थी, वि.व्य.स.,शि.अ.सं, अभिभावक, समाजसेवी, बुद्धिजिवी, राजनीतिकर्मी सरोकारवाला सबैको दायित्व हुनुपर्ने देखिन्छ र खासगरी राज्यको तर्फबाट नियमित अनुगमन, सुपरीवेक्षण, लगानि, सेवा सुविधा उपलब्ध गराई सो कार्यमा स्थानीय निकायहरुलाई योजनावद्ध कार्यक्रम बनाई सहयोग गर्न प्रोत्साहित गर्दै गुणात्मक शिक्षा प्रदान गर्न सहयोग गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    ल्होमी जातिको वर्तमान शैक्षिक अवस्था {Lhomi jatiko bartaman saikshik abastha}
    (2014) भोटे, छिरिङ्ग तेम्बा (Bhote, Chhiring Temba); संतोषकुमार बराल (Santoshkumar Baral)
    शिक्षा देशनिर्माणको लागि दक्ष , सिपयुक्त, चरित्रवान् एवंम् नैतिकवान् नागरिक तयार गर्ने मुख्य आधार हो । संयुक्त राष्ट्र संघले सन् १९४८ मानै शिक्षालाई मानवअधिकारको रुपमा घोषणा गरिसकेको र नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ को धारा १७ मा शिक्षालाई मौलिक हकको रुपमा मान्यता प्रदान गरिसकेको कारणले एंव सन् २०१५ सम्म सबैका लागि शिक्षा कार्यक्रम लागु गरिसकेको अवस्थामा नेपालका आदिवासी जनजाती अन्र्तगत सिमान्तकृत समुदायमा पर्ने आदिवासी जनजातिहरुलाई मध्यनजर गरि “ल्होमी जातिको वर्तमान शैक्षिक अवस्था ” भन्ने शिर्षकमा यो शोधपत्र तयार गरिएको छ । यसका उदेश्यहरु ल्होमी जातिको वर्तमान शैक्षिक अवस्था पत्ता लगाउनु , यी जातिको जिवनस्तरमा शिक्षाले ल्याएको परिवर्तनको खोजी गर्नु , ल्होमी जातिहरु शिक्षामा पछाडी पर्नुका कारणहरु प्हिचान गरि शिक्षाको मुलधारमा ल्याउन अपनाउनु सकिने उपायहरु प्रस्तुत गर्नु रहेको छ । यी उदेश्यहरु प्राप्तीका लागि यस सँग सम्बन्धित अनुसन्धानात्मक प्रश्ननिर्माण गरी उक्तर खोज्ने प्रयास गरिएको छ । अनुसन्धानलाई अगाडी बढाउन यस विषयसंग सम्बन्धित शोधपत्र, दस्तावेज, लेख ,पुस्तक तथा अन्य सन्दर्भ सामाग्रीहरुको अध्ययन गरिएको छ । अध्ययनको क्रममा ल्होमी जातिहरुको उत्पति थलो र हाल अधिकांश ल्होमीहरु बसोबास गरिरहेको क्षेत्र संखुवासभा जिल्लाको उत्तरी दुर्गम गा.वि.स चेपुवाका चेपुवागाउँ र गुम्बागाउँ त्यस्तै गरि हटिया गा.वि.स वडा नं. २ र ३ को हुगुङ्गगाउँ, लिंगम स्रोतकेन्द्रका स्रोत व्यक्ति , सो स्रोत केन्द्र अन्र्तगतका ३ वटा विद्यालय, विद्यालयका वि.व्य.स र शि.अ.सका अध्यक्षहरु, , विद्यालयमा अध्ययनरत ३० जना विद्यार्थीहरु , ४० जना अभिभावकहरु , २ जना बुद्धिजिवीहरु र हालसम्म ल्होमी जातिहरु मध्येबाट उच्च शिक्षा हासिल गरिसकेको १ जना पुरुष र १ जना महिलालाई जनसङ्ख्याको रुपमा लिइ यो अध्ययन कार्य गरिएको छ । समग्र जनसंख्याबाट नमुना छनोट गर्दा उदेश्यपूर्ण नमुना छनोट तथा छ्यसमिसे नमुना छनोटका आधारमा गरिएको छ । अनुसन्धान कार्यका लागि तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न प्रश्नावली , जनसंख्या सर्वेक्षण फाराम , मत सर्वेक्षण फाराम ,अन्र्तवार्ता फाराम , अवलोकन फाराम तथा छलफल सुचि जस्ता सुचना सङ्कलनका साधन प्रयोग गरी प्राथमिक र द्धितिय दुवै स्रोतहरुबाट तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको छ । यसरी प्राप्त तथ्याङ्कहरु लाई तालिककरण गरि तालिका ,वृत्त चित्र र चार्टहरुको माध्यम द्धारा विश्लेषण एंव प्रस्तुतीकरण गरिएको छ । यस अध्ययनबाट अध्ययन क्षेत्रको ६ वर्ष भन्दा माथिको ल्होमी पुरुषको साक्षरता प्रतिशत ४६ % र महिलाहरुको साक्षरता प्रतिशत ३८.८८ % रहेको र वर्तमान समयमा समग्र अध्ययन क्षेत्रका ल्होमीहरुको साक्षरता प्रतिशत ४२.२१ % मात्र रहेको पाइयो , जुन नेपालको साक्षरता प्रतिशत र अध्ययन क्षेत्रको जिल्लाको साक्षरता प्रतिशत भन्दा अत्यन्त न्युन रहेको छ । शिक्षाको कारणले यस जातिको स्वास्थ्यको स्थिती, व्यक्तिगत सरसफाई, खानपानको अवस्था, भाषिक अवस्थामा ,रोजगारमा र आर्थिीक स्तरमा विगतको तुलनामा व्यापक परिवर्तन भइरहेको पाइयो । अध्ययनबाट प्राप्त सुचनाको आधारमा वर्तमान समयमा पनि ल्होमी जातिहरु गरिबी, भौगोलिक विकटता, राज्यको निति, अशिक्षा , भाषिक समस्या, राजनितिका कारणले गर्दा शिक्षामा पछाडी परिरहेको देखिन्छ । ल्होमी जातीहरुलाई शिक्षाको मुलधारमा ल्याई शैक्षिक हकबाट यस जातिलाई कुण्ठित हुन नदिनको लागि वर्तमान समयमा सबैका लागि शिक्षा कार्यक्रमको प्रभावकारी कार्यन्वयनका लागि शिक्षक तालिम ,विद्यालयको भौतिक, आर्थिक ,शैक्षिक पक्षको उचित व्यवस्थापन, शिक्षा सम्वन्धि विभिन्न अभिभाव क सचेतना कार्यक्रम , शिक्षालाईअनिवार्य एवं नि : शुल्क बनाउनु , वालमैत्री विद्यालय वातारण कायम गरि पूर्णरुपमा छात्रवृत्ति तथा दिवा खाजाको व्यवस्था, प्रत्येक गाउँमा प्रा.वि. तहको विद्यालय स्थापना, विभिन्न अनौपचारिक शिक्षाकार्यक्रम संचालन , वि.व्य.स., शि.अ.स., प्र.अ. तथा शिक्षकहरुमा दायित्ववोध बनाउनका लागि सम्वन्धित निकाय वाट निरन्तर सुपरिवेक्षण र अनुगमन गर्नु पर्ने साथै नीतिगत तह ,कार्यन्वयन तह ,अनुसन्धान तह र राष्ट्रिय स्तरबाट नै सिमान्तकृत ल्होमी जातिहरुलाई शिक्षाको मुलधारमा ल्याउनको लागि पहल गर्नु पर्ने सुझाउ सहितको निष्कर्ष निकालिएको छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    शिक्षण सिकाईका लागि कक्षा काेठा व्यवस्थापन { Sikshana sikaika lagi kaksha kotha byabsthapan}
    (2014) बुढाथाेकी, ताेयाबहादुर ( Budhathoki, Toyabahadur); केशवराज भट्टराई Keshabraj Bhattarai
    प्रस्तुत् शोधपत्र शिक्षण सिकाईका लागि कक्षाकोठा व्यवस्थापन शीर्षकको मुख्य उद्देश्य विद्यालयको भौतिक सुधारबाट सिक्षण सिकाईमा पार्ने प्रभाव खोजी गर्नु रहेको छ । अनुसन्धानबाट प्राप्त उद्देश्य हासिल गर्न यो शोधपत्र गुणात्मक र परिमाणात्मक ढाँचामा आधारित छ । यो शोधकार्य ७ वटा विद्यालयलाई जनसङ्ख्या मानी ७ वटा विद्यालयलाई नमूना छनोट गरी अध्ययन अनुसन्धान गरिएको छ । अध्ययनका लागि शोधकर्ता स्वयम उपस्थित भएर नमूना छनोटमा परेका विद्यालयका विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष, शिक्षक तथा प्रधानाध्यापक, विद्यार्थी र स्रोतव्यक्तिसँग प्रश्नावली, अन्तर्वार्ताको माध्यमबाट प्राप्त तथ्य तथ्यांक व्याख्या विश्लेषण गरी यो अध्ययन अनुसन्धान पुरा गरिएको छ । यस अध्ययनको तथ्याङ्क सङ्कलनको क्रममा प्रश्नावली प्रयोग गरियो भने केही द्वितीय तथ्याङ्कहरू विभिन्न लेख, रचना, पत्रपत्रिका विद्यालय अभिलेख, स्मारिका आदिबाट सङ्कलन गरिएको छ । अनुसन्धानको क्रममा कक्षाकोठाको व्यवस्थापन भित्र पर्ने कुराहरु विद्यार्थी संख्या अनुसार आवश्यक फर्निचर कालोपाटीको प्रयोग झ्याल, ढोकाको बनावट, प्रकाशको स्थिति आदिलाई हेर्दा तुलनात्मक रुपमा दुई विद्यालयमा मात्र कक्षाकोठाको व्यवस्थापन राम्रो भएको पाइयो भने अन्य पाँच विद्यालयमा फर्निचर अभाव कालोपाटीको प्रयोग नभएको र कक्षाकोठाको आकार ज्यादै नमिलेको पाइयो । शिक्षण सिकाईका लागि कक्षा कोठाको व्यवस्थापन राम्रो भएका विद्यालयहरुमा नतिजा राम्रो पाइयो भने राम्रो कक्षा कोठा व्यवस्थापन नभएको विद्यालयमा शिक्षण सिकाईको अवस्था नाजुक भई परिणाम संतोषजनक नभएको स्थिति देखियो । भौतिक साधन सुविधाको व्यवस्था हुनु, विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई विद्यालय प्रतिको भूमिकाको पहिचान हुनु, विद्यालयप्रति जिम्मेवारी र दायित्व थपिनु, सुधारात्मक कदम चाल्न सक्रियता र चासो बढ्नु, सरकारको मुखताक्ने प्रवृत्ति घट्नु, विद्यालय र समुदायबीचको सुमधुर सम्वन्ध बढ्नु, विद्यालयको आर्थिक कारोवार र निर्णय प्रक्रियामा स्पष्ट र पारदर्शी हुनु, विद्यालय व्यवस्थापन समितिले प्रशासनिक काम कार्वाहीमा दबाव दिनु, अस्थायी शिक्षक नियुक्तिमा नातावाद कृपावादको प्रभावकारिता वढ्नु, टाठाबाठाले विद्यालय व्यवस्थापन समितिमा प्रभुत्व जमाउनु रहेको पाइयो । यस अध्ययनबाट प्राप्त नतिजाको आधारमा प्रधानाध्यापक तथा विद्यालय व्यवस्थापन समिति शिक्षकलाई समय समयमा कार्यक्रम तथा तालिमको व्यवस्था हुनुपर्ने, पुरस्कार र दण्डको नीति अपनाउनु पर्ने, व्यवसायिक तथा रोजगारमूलक शिक्षामा सरकारले जोड दिनुपर्ने, सरोकारवालासँग छलफलको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने, विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई काम, कर्तव्य र अधिकारको बोध गराउने, आदिका लागि शिक्षक, प्रधानाध्यापक, जिल्ला शिक्षा कार्यालय देखि लिएर शिक्षा मन्त्रालयसम्मका लागि आवश्यक सुझावहरू प्रस्तुत गरिएकोछ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    विधाेदय उ. मा. वि. भाेजपुर स्राेतकेन्द्रका शिक्षाकहरुमा उत्प्रेरणा { Bidhodaya u. ma. vi. Bhojpur srotkendraka sikshakharuma utprerana}
    (2012) अधिकारी, उल्झन ( Adhikari, Uljhan); Not
    यो अध्ययन विद्योदय उ.मा.वि.भोजपुर स्रोतकेन्द्रका शिक्षकहरुमा उत्प्रेरणा शीर्षकमा गरिएको छ । यस अध्ययनका मुख्य उद्देश्यहरु शिक्षकहरुमा उत्प्रेरणाको तह लेखाजोखा गर्नु, शिक्षक उत्प्रेरणामा प्रभाव पार्ने तत्वहरुको खोजी गर्नु र .शिक्षकहरुको उत्प्रेरणामा सुधार गर्ने उपायहरु पत्ता लगाउनु हो । यो अध्ययनमा परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै विधिको प्रयोग गरिएको छ । उद्देश्यमूलक नमूना छनौट विधिको प्रयोग गरी भोजपुर जिल्ला र विद्योदय उ.मा.वि.स्रोतकेन्द्र छनौट गरिएको थियो । विद्योदय उ.मा.वि.भोजपुर स्रोतकेन्द्र अन्तरगतका चारवटा गा.वि.स.मा रहेका ३३ वटा सामुदायिक विद्यालयहरु मध्ये भोजपुर र टक्सार गा.वि.स.अन्तरगतका विद्यालयहरुलाई शहरी क्षेत्र र वोखिम र भैंसिपंखा गा.वि.स. अन्तरगतका विद्यालयहरुलाई ग्रामिण क्षेत्रमा विभाजन गरी असमानुपातिक स्तरीकृत नमूना छनौट विधिबाट ५।५ वटा गरी जम्मा १० वटा विद्यालयहरुको छनौट गरिएको थियो । त्यसैगरी विद्योदय स्रोतकेन्द्रमा रहेका १७० जना शिक्षकहरुलाई स्थायी र अस्थायी, प्राथमिक र माध्यमिक, महिला र पुरुष, तालिम प्राप्त र अप्राप्त, शहरी र ग्रामीण उपक्षेत्रमा विभाजन गरी असमानुपातिक स्तरीकृत नमूना छनौट विधिको प्रयोग गरी ५० जना शिक्षकहरु छनौट गरिएको थियो । प्रश्नावली, लक्षित समूह छलफल तथा अवलोकनको प्रयोग गरी प्राथमिक स्रोतका सूचना संकलन गरिएको छ भने दस्तावेजको अध्ययनबाट द्वितीय स्रोतका सूचना संकलन गरिएको थियो । तथ्याङ्क विश्लेषण प्रक्रियालाई सान्दर्भिक र अर्थपूर्ण बनाउन तालिकीकरण, चित्र, ग्राफ चार्ट, प्रतिशत औसत लगायतका तथ्याङ्क शास्त्रीय विधिको प्रयोग गरी तथ्याङ्कको विश्लेषण गरिएको छ । समग्र शिक्षकहरुको उत्प्रेरणाको तह मध्यम स्तरमा रहेको देखिन्छ अर्थात शिक्षकरु आफ्नो पेशाप्रति आफैं नत अनुत्प्रेरित छन् नत उत्प्रेरित नै छन् । शिक्षकहरुका पृष्ठभूमि विशेषताका आधारमा ग्रामिण, पुरुष, अस्थायी, तालिम अप्राप्त, माध्यमिक शिक्षकको तुलनामा शहरी, महिला, स्थायी, तालिम प्राप्त, र प्राथमिक शिक्षकहरुमा उत्प्रेरणाको तह बढी देखिन्छ । प्रश्नावलीमा समावेश गरिएका आठवटा उत्प्रेरणाका तत्वहरु विश्लेषण गर्दा पेशागत विकास सम्बन्धी तत्वमा उत्प्रेरणाको तह सबैभन्दा बढी देखिन्छ । त्यस्तै सबैभन्दा न्यून तहमा कार्यसम्पादन मूल्यांकन प्रणालीलाई लिएको पाइयो । दोस्रो उच्च तहमा व्यक्तिगत प्रवृति र दोस्रो न्यून तहमा तलब र सुविधालाई लिएको देखिन्छ अन्य उत्प्रेरणाका तत्वहरुमा शिक्षकहरुको उत्प्रेरणा तह मध्यम तहमा रहेको पाइयो । विभिन्न माग र आवश्यकता भएका शिक्षकहरुलाई एउटै विधिबाट शिक्षण पेशामा उत्प्रेरित गर्न सकिदैन । समग्रतामा उत्प्रेरणामा प्रभाव पार्ने तत्वहरुमा कार्यसम्पादनमा आधारित पुरस्कार दण्डलार्ई पहिलो र स्रोत साधन सम्पन्न कक्षाकोठा र विद्यालयलाई दोस्रो प्राथमिकतामा राखेको पाइयो ।अस्थायी शिक्षकले सेवाको सुरक्षालाई पहिलो प्राथमिकतामा राखे भने स्थायी शिक्षकले कार्यसम्पादनमा आधारित दण्ड र पुरस्कारलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेको पाइयो । कार्यसम्पादन मूल्यांकनको आधारमा दण्ड र पुरस्कारको व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन, विद्यालय तथा कक्षाकोठामा आवश्यक स्रोत साधनको व्यवस्था, न्यूनतम आवश्यकता परिपूर्ति हुने खालको तलब भत्ता र अन्य आर्थिक सुविधाको व्यवस्था र पेशागत विकास तथा निरन्तर पृष्ठपोषण र सहायता प्रणालीको कार्यान्वयनबाट शिक्षक उत्प्रेरणामा सुधार गर्न सकिन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    बालमैत्री विद्यालयमा कक्षाकाेठा व्यवस्थापन { Balmaitri bidhyalayama kakshakotha byabsthapan}
    (2012) विष्ट, शिवराज ( Bista, Shivaraj; ऋषिराज धिमाल ( Rishiraj Dhimal)
    “बालमैत्री विद्यालयमा कक्षाकोठा व्यवस्थापन” शीर्षकमा गरिएको यो शोध अध्ययनमा मूल उद्देश्य बालमैत्री विद्यालयमा कक्षाकोठा ब्यवस्थापनको अवस्थाको विश्लेषण गर्नु रहेको छ । प्रस्तुत अध्ययन परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै ढाँचामा सम्पन्न गरिएको छ । यो शोध अध्ययनमा मोरङ जिल्लामा सञ्चालित बालमैत्री विद्यालयहरू मध्ये विराटनगर उपमहानगरपालिका अन्तर्गतका ४ वटा विद्यालयलाई नमूनाको रूपमा लिई सो विद्यालयका ४ जना प्र.अ., ४ जना शिक्षकहरू, ४ जना अभिभावकहरू, ८ जना विद्यार्थीहरू र वि.नि., स्रोतव्यक्ति र प्रशिक्षकहरू ३ जना गरी जम्मा २३ जना व्यक्तिहरूलाई समावेश गरिएको छ । उक्त व्यक्तिहरूसँगको अन्तर्वार्ता, छलफल र अन्तरव्रिmया, निर्देशित प्रश्नावलीबाट तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको छ । यस व्रmममा विभिन्न सन्दर्भ सामग्रीहरूको अध्ययन तथा विद्यालयको विविध पक्षको अवलोकनलाई उपयोग गरेर तथ्याङ्क सङ्कलन प्रव्रिmयालाई परिपुष्ट पारिएको छ । हालसम्म बालमैत्री विद्यालयको सन्दर्भमा सैद्धान्तिक स्पष्टता विद्यालयहरूमा प्राप्त भईनसकेको अवस्था भए तापनि बालकेन्द्रित शिक्षण पद्धति अपनाएर सक्रीया सिकाइ, दण्डरहीत सिकाइ, विद्यार्थी सहभागिता, समावेशीकरण र विद्यालयमा रमाइलो शिक्षण वातावरण सिर्जनामा भने विद्यालयहरू लागि परेको अवस्था पाइयो । बालमैत्री विद्यालयमा शिक्षक पथप्रदर्शक तथा निर्देशकको रूपमा रहेर विद्यार्थीहरूलाई स्व–सिकाइका लागि उपयुक्त रमाइलो वातावरण सिर्जना गर्न कार्यरत रहनुपर्ने, खेलको माध्यमबाट सिकाइ, बालगीत, कविता तथा कथाको प्रयोग, अभिनय तथा नाटकीकरण, परियोजना कार्य, सिर्जनात्मक कार्य, क्षेत्र भ्रमण कार्य सञ्चालन गर्नुका साथै कक्षाकोठाभित्र विभिन्न भौतिक क्षेत्रहरूको व्यवस्था, शिक्षकका बालमैत्री ब्यवहारहरू, कक्षाकोठा व्यवस्थापन पक्षहरूमा जोड दिनुका साथै विद्यालयमा योजनाबद्ध अतिरिक्त व्रिmयाकलाप सञ्चालन, मनोवैज्ञानिक छात्रबृत्तिको व्यवस्था, शान्ति शिक्षाको ब्यवस्था, बिनाडर सिक्ने अवस्थाको सिर्जना गरेर वास्तविक र अर्थपूर्ण सिकाइ गर्नुु गराउनु पर्ने देखिन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
  • Thumbnail Image
    Item
    सामुदायिक विद्यालयमा शैक्षणिक याेजना निर्माण र प्रयाेगकाे अवस्था { Samudaik bidhyalayama saikshanik yojana nirman ra paryogko avastha}
    (2015) न्याैपाने, पूर्णचन्द्र ( Neupane, Purnachandra); सन्ताेषकुमार बराल ( Santoshkumar Baral)
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    बाल विकास केन्द्रमा गरिएकाे लगानीकाे प्रभाव { Bal vikash kendrama gariyeko laganiko parbhab}
    (2071) अधिकारी, रमेश ( Adhikari, Ramesh); चन्देश्वर यादव ( Chandeshwor Yadav)
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    सामुदायिक विद्यालयमा सरोकारवालाहरुको सहभागिता र सहकार्य {Samudayik bidyalayma sarokarbalaharuko sahabhagita ra sahakarya}
    (2014) भट्टराई, दोस्त बहादुर Bhattarai, Dost Bahadur; धर्मराज सिंह Dharmaraj Singh
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    अतिरिक्त क्रियाकलापमा छात्रा सहभागिता { Atirikta kriyakalapma chhatra sahabhagita}
    (2015) झा, सज्जन Jha, Sajjan; धर्मराज सिंह Dharmaraj Singh
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    विद्यालय सुधार याेजना निर्माणमा विद्यालय प्र.अ. काे भूमिका { Bidhyalaya sudhar yojana nirmanma bidhyalaya par.aa. ko bhbumika}
    (2015) यादव, अनिता कुमारी Yadav, Anita Kumari; धर्मराज सिंह Dharmaraj Singh
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    माध्यमिक तहमा गणित शिक्षण सिकाइ क्रियाकलापकाे प्रभावकारीता { Madhyamik tahama ganit sikshan sikai kriyakalapko prabhabkarita}
    (2015) सुवेदी, ठाकुरप्रसाद Subedi, Thakurparsad; गणेशप्रसाद दाहाल Ganeshprasad Dahal
    Available in fulltext