Education Planning & Management

Permanent URI for this collectionhttps://hdl.handle.net/20.500.14540/61

Browse

Recent Submissions

Now showing 1 - 20 of 448
  • Thumbnail Image
    Item
    शिक्षण सिकाईका लागि कक्षा काेठा व्यवस्थापन { Sikshana sikaika lagi kaksha kotha byabsthapan}
    (2014) बुढाथाेकी, ताेयाबहादुर ( Budhathoki, Toyabahadur); केशवराज भट्टराई Keshabraj Bhattarai
    प्रस्तुत् शोधपत्र शिक्षण सिकाईका लागि कक्षाकोठा व्यवस्थापन शीर्षकको मुख्य उद्देश्य विद्यालयको भौतिक सुधारबाट सिक्षण सिकाईमा पार्ने प्रभाव खोजी गर्नु रहेको छ । अनुसन्धानबाट प्राप्त उद्देश्य हासिल गर्न यो शोधपत्र गुणात्मक र परिमाणात्मक ढाँचामा आधारित छ । यो शोधकार्य ७ वटा विद्यालयलाई जनसङ्ख्या मानी ७ वटा विद्यालयलाई नमूना छनोट गरी अध्ययन अनुसन्धान गरिएको छ । अध्ययनका लागि शोधकर्ता स्वयम उपस्थित भएर नमूना छनोटमा परेका विद्यालयका विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष, शिक्षक तथा प्रधानाध्यापक, विद्यार्थी र स्रोतव्यक्तिसँग प्रश्नावली, अन्तर्वार्ताको माध्यमबाट प्राप्त तथ्य तथ्यांक व्याख्या विश्लेषण गरी यो अध्ययन अनुसन्धान पुरा गरिएको छ । यस अध्ययनको तथ्याङ्क सङ्कलनको क्रममा प्रश्नावली प्रयोग गरियो भने केही द्वितीय तथ्याङ्कहरू विभिन्न लेख, रचना, पत्रपत्रिका विद्यालय अभिलेख, स्मारिका आदिबाट सङ्कलन गरिएको छ । अनुसन्धानको क्रममा कक्षाकोठाको व्यवस्थापन भित्र पर्ने कुराहरु विद्यार्थी संख्या अनुसार आवश्यक फर्निचर कालोपाटीको प्रयोग झ्याल, ढोकाको बनावट, प्रकाशको स्थिति आदिलाई हेर्दा तुलनात्मक रुपमा दुई विद्यालयमा मात्र कक्षाकोठाको व्यवस्थापन राम्रो भएको पाइयो भने अन्य पाँच विद्यालयमा फर्निचर अभाव कालोपाटीको प्रयोग नभएको र कक्षाकोठाको आकार ज्यादै नमिलेको पाइयो । शिक्षण सिकाईका लागि कक्षा कोठाको व्यवस्थापन राम्रो भएका विद्यालयहरुमा नतिजा राम्रो पाइयो भने राम्रो कक्षा कोठा व्यवस्थापन नभएको विद्यालयमा शिक्षण सिकाईको अवस्था नाजुक भई परिणाम संतोषजनक नभएको स्थिति देखियो । भौतिक साधन सुविधाको व्यवस्था हुनु, विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई विद्यालय प्रतिको भूमिकाको पहिचान हुनु, विद्यालयप्रति जिम्मेवारी र दायित्व थपिनु, सुधारात्मक कदम चाल्न सक्रियता र चासो बढ्नु, सरकारको मुखताक्ने प्रवृत्ति घट्नु, विद्यालय र समुदायबीचको सुमधुर सम्वन्ध बढ्नु, विद्यालयको आर्थिक कारोवार र निर्णय प्रक्रियामा स्पष्ट र पारदर्शी हुनु, विद्यालय व्यवस्थापन समितिले प्रशासनिक काम कार्वाहीमा दबाव दिनु, अस्थायी शिक्षक नियुक्तिमा नातावाद कृपावादको प्रभावकारिता वढ्नु, टाठाबाठाले विद्यालय व्यवस्थापन समितिमा प्रभुत्व जमाउनु रहेको पाइयो । यस अध्ययनबाट प्राप्त नतिजाको आधारमा प्रधानाध्यापक तथा विद्यालय व्यवस्थापन समिति शिक्षकलाई समय समयमा कार्यक्रम तथा तालिमको व्यवस्था हुनुपर्ने, पुरस्कार र दण्डको नीति अपनाउनु पर्ने, व्यवसायिक तथा रोजगारमूलक शिक्षामा सरकारले जोड दिनुपर्ने, सरोकारवालासँग छलफलको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने, विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई काम, कर्तव्य र अधिकारको बोध गराउने, आदिका लागि शिक्षक, प्रधानाध्यापक, जिल्ला शिक्षा कार्यालय देखि लिएर शिक्षा मन्त्रालयसम्मका लागि आवश्यक सुझावहरू प्रस्तुत गरिएकोछ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    विधाेदय उ. मा. वि. भाेजपुर स्राेतकेन्द्रका शिक्षाकहरुमा उत्प्रेरणा { Bidhodaya u. ma. vi. Bhojpur srotkendraka sikshakharuma utprerana}
    (2012) अधिकारी, उल्झन ( Adhikari, Uljhan); Not
    यो अध्ययन विद्योदय उ.मा.वि.भोजपुर स्रोतकेन्द्रका शिक्षकहरुमा उत्प्रेरणा शीर्षकमा गरिएको छ । यस अध्ययनका मुख्य उद्देश्यहरु शिक्षकहरुमा उत्प्रेरणाको तह लेखाजोखा गर्नु, शिक्षक उत्प्रेरणामा प्रभाव पार्ने तत्वहरुको खोजी गर्नु र .शिक्षकहरुको उत्प्रेरणामा सुधार गर्ने उपायहरु पत्ता लगाउनु हो । यो अध्ययनमा परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै विधिको प्रयोग गरिएको छ । उद्देश्यमूलक नमूना छनौट विधिको प्रयोग गरी भोजपुर जिल्ला र विद्योदय उ.मा.वि.स्रोतकेन्द्र छनौट गरिएको थियो । विद्योदय उ.मा.वि.भोजपुर स्रोतकेन्द्र अन्तरगतका चारवटा गा.वि.स.मा रहेका ३३ वटा सामुदायिक विद्यालयहरु मध्ये भोजपुर र टक्सार गा.वि.स.अन्तरगतका विद्यालयहरुलाई शहरी क्षेत्र र वोखिम र भैंसिपंखा गा.वि.स. अन्तरगतका विद्यालयहरुलाई ग्रामिण क्षेत्रमा विभाजन गरी असमानुपातिक स्तरीकृत नमूना छनौट विधिबाट ५।५ वटा गरी जम्मा १० वटा विद्यालयहरुको छनौट गरिएको थियो । त्यसैगरी विद्योदय स्रोतकेन्द्रमा रहेका १७० जना शिक्षकहरुलाई स्थायी र अस्थायी, प्राथमिक र माध्यमिक, महिला र पुरुष, तालिम प्राप्त र अप्राप्त, शहरी र ग्रामीण उपक्षेत्रमा विभाजन गरी असमानुपातिक स्तरीकृत नमूना छनौट विधिको प्रयोग गरी ५० जना शिक्षकहरु छनौट गरिएको थियो । प्रश्नावली, लक्षित समूह छलफल तथा अवलोकनको प्रयोग गरी प्राथमिक स्रोतका सूचना संकलन गरिएको छ भने दस्तावेजको अध्ययनबाट द्वितीय स्रोतका सूचना संकलन गरिएको थियो । तथ्याङ्क विश्लेषण प्रक्रियालाई सान्दर्भिक र अर्थपूर्ण बनाउन तालिकीकरण, चित्र, ग्राफ चार्ट, प्रतिशत औसत लगायतका तथ्याङ्क शास्त्रीय विधिको प्रयोग गरी तथ्याङ्कको विश्लेषण गरिएको छ । समग्र शिक्षकहरुको उत्प्रेरणाको तह मध्यम स्तरमा रहेको देखिन्छ अर्थात शिक्षकरु आफ्नो पेशाप्रति आफैं नत अनुत्प्रेरित छन् नत उत्प्रेरित नै छन् । शिक्षकहरुका पृष्ठभूमि विशेषताका आधारमा ग्रामिण, पुरुष, अस्थायी, तालिम अप्राप्त, माध्यमिक शिक्षकको तुलनामा शहरी, महिला, स्थायी, तालिम प्राप्त, र प्राथमिक शिक्षकहरुमा उत्प्रेरणाको तह बढी देखिन्छ । प्रश्नावलीमा समावेश गरिएका आठवटा उत्प्रेरणाका तत्वहरु विश्लेषण गर्दा पेशागत विकास सम्बन्धी तत्वमा उत्प्रेरणाको तह सबैभन्दा बढी देखिन्छ । त्यस्तै सबैभन्दा न्यून तहमा कार्यसम्पादन मूल्यांकन प्रणालीलाई लिएको पाइयो । दोस्रो उच्च तहमा व्यक्तिगत प्रवृति र दोस्रो न्यून तहमा तलब र सुविधालाई लिएको देखिन्छ अन्य उत्प्रेरणाका तत्वहरुमा शिक्षकहरुको उत्प्रेरणा तह मध्यम तहमा रहेको पाइयो । विभिन्न माग र आवश्यकता भएका शिक्षकहरुलाई एउटै विधिबाट शिक्षण पेशामा उत्प्रेरित गर्न सकिदैन । समग्रतामा उत्प्रेरणामा प्रभाव पार्ने तत्वहरुमा कार्यसम्पादनमा आधारित पुरस्कार दण्डलार्ई पहिलो र स्रोत साधन सम्पन्न कक्षाकोठा र विद्यालयलाई दोस्रो प्राथमिकतामा राखेको पाइयो ।अस्थायी शिक्षकले सेवाको सुरक्षालाई पहिलो प्राथमिकतामा राखे भने स्थायी शिक्षकले कार्यसम्पादनमा आधारित दण्ड र पुरस्कारलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखेको पाइयो । कार्यसम्पादन मूल्यांकनको आधारमा दण्ड र पुरस्कारको व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन, विद्यालय तथा कक्षाकोठामा आवश्यक स्रोत साधनको व्यवस्था, न्यूनतम आवश्यकता परिपूर्ति हुने खालको तलब भत्ता र अन्य आर्थिक सुविधाको व्यवस्था र पेशागत विकास तथा निरन्तर पृष्ठपोषण र सहायता प्रणालीको कार्यान्वयनबाट शिक्षक उत्प्रेरणामा सुधार गर्न सकिन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    बालमैत्री विद्यालयमा कक्षाकाेठा व्यवस्थापन { Balmaitri bidhyalayama kakshakotha byabsthapan}
    (2012) विष्ट, शिवराज ( Bista, Shivaraj; ऋषिराज धिमाल ( Rishiraj Dhimal)
    “बालमैत्री विद्यालयमा कक्षाकोठा व्यवस्थापन” शीर्षकमा गरिएको यो शोध अध्ययनमा मूल उद्देश्य बालमैत्री विद्यालयमा कक्षाकोठा ब्यवस्थापनको अवस्थाको विश्लेषण गर्नु रहेको छ । प्रस्तुत अध्ययन परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै ढाँचामा सम्पन्न गरिएको छ । यो शोध अध्ययनमा मोरङ जिल्लामा सञ्चालित बालमैत्री विद्यालयहरू मध्ये विराटनगर उपमहानगरपालिका अन्तर्गतका ४ वटा विद्यालयलाई नमूनाको रूपमा लिई सो विद्यालयका ४ जना प्र.अ., ४ जना शिक्षकहरू, ४ जना अभिभावकहरू, ८ जना विद्यार्थीहरू र वि.नि., स्रोतव्यक्ति र प्रशिक्षकहरू ३ जना गरी जम्मा २३ जना व्यक्तिहरूलाई समावेश गरिएको छ । उक्त व्यक्तिहरूसँगको अन्तर्वार्ता, छलफल र अन्तरव्रिmया, निर्देशित प्रश्नावलीबाट तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको छ । यस व्रmममा विभिन्न सन्दर्भ सामग्रीहरूको अध्ययन तथा विद्यालयको विविध पक्षको अवलोकनलाई उपयोग गरेर तथ्याङ्क सङ्कलन प्रव्रिmयालाई परिपुष्ट पारिएको छ । हालसम्म बालमैत्री विद्यालयको सन्दर्भमा सैद्धान्तिक स्पष्टता विद्यालयहरूमा प्राप्त भईनसकेको अवस्था भए तापनि बालकेन्द्रित शिक्षण पद्धति अपनाएर सक्रीया सिकाइ, दण्डरहीत सिकाइ, विद्यार्थी सहभागिता, समावेशीकरण र विद्यालयमा रमाइलो शिक्षण वातावरण सिर्जनामा भने विद्यालयहरू लागि परेको अवस्था पाइयो । बालमैत्री विद्यालयमा शिक्षक पथप्रदर्शक तथा निर्देशकको रूपमा रहेर विद्यार्थीहरूलाई स्व–सिकाइका लागि उपयुक्त रमाइलो वातावरण सिर्जना गर्न कार्यरत रहनुपर्ने, खेलको माध्यमबाट सिकाइ, बालगीत, कविता तथा कथाको प्रयोग, अभिनय तथा नाटकीकरण, परियोजना कार्य, सिर्जनात्मक कार्य, क्षेत्र भ्रमण कार्य सञ्चालन गर्नुका साथै कक्षाकोठाभित्र विभिन्न भौतिक क्षेत्रहरूको व्यवस्था, शिक्षकका बालमैत्री ब्यवहारहरू, कक्षाकोठा व्यवस्थापन पक्षहरूमा जोड दिनुका साथै विद्यालयमा योजनाबद्ध अतिरिक्त व्रिmयाकलाप सञ्चालन, मनोवैज्ञानिक छात्रबृत्तिको व्यवस्था, शान्ति शिक्षाको ब्यवस्था, बिनाडर सिक्ने अवस्थाको सिर्जना गरेर वास्तविक र अर्थपूर्ण सिकाइ गर्नुु गराउनु पर्ने देखिन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
  • Thumbnail Image
    Item
    सामुदायिक विद्यालयमा शैक्षणिक याेजना निर्माण र प्रयाेगकाे अवस्था { Samudaik bidhyalayama saikshanik yojana nirman ra paryogko avastha}
    (2015) न्याैपाने, पूर्णचन्द्र ( Neupane, Purnachandra); सन्ताेषकुमार बराल ( Santoshkumar Baral)
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    बाल विकास केन्द्रमा गरिएकाे लगानीकाे प्रभाव { Bal vikash kendrama gariyeko laganiko parbhab}
    (2071) अधिकारी, रमेश ( Adhikari, Ramesh); चन्देश्वर यादव ( Chandeshwor Yadav)
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    सामुदायिक विद्यालयमा सरोकारवालाहरुको सहभागिता र सहकार्य {Samudayik bidyalayma sarokarbalaharuko sahabhagita ra sahakarya}
    (2014) भट्टराई, दोस्त बहादुर Bhattarai, Dost Bahadur; धर्मराज सिंह Dharmaraj Singh
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    अतिरिक्त क्रियाकलापमा छात्रा सहभागिता { Atirikta kriyakalapma chhatra sahabhagita}
    (2015) झा, सज्जन Jha, Sajjan; धर्मराज सिंह Dharmaraj Singh
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    विद्यालय सुधार याेजना निर्माणमा विद्यालय प्र.अ. काे भूमिका { Bidhyalaya sudhar yojana nirmanma bidhyalaya par.aa. ko bhbumika}
    (2015) यादव, अनिता कुमारी Yadav, Anita Kumari; धर्मराज सिंह Dharmaraj Singh
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    माध्यमिक तहमा गणित शिक्षण सिकाइ क्रियाकलापकाे प्रभावकारीता { Madhyamik tahama ganit sikshan sikai kriyakalapko prabhabkarita}
    (2015) सुवेदी, ठाकुरप्रसाद Subedi, Thakurparsad; गणेशप्रसाद दाहाल Ganeshprasad Dahal
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    सामाजिक शिक्षामा स्थानीय शैक्षिक सामाग्री प्रयाेगकाे अवस्था { Samajik sikshama sthaniya saikshik samagri paryogko awastha}
    (2015) खड्का, बाबु राजा Khadka, Babu Raja; गणेश प्रसाद दहाल Ganesh Prasad Dahal
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    छात्रा छात्रवृत्तिको प्रभावकारिता {Chhatra chhatrabritiko prabhabkarita}
    (2015) राई, रीना Rai, Reena; अशोक बस्नेत Ashok Basnet
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    Free and compulsory education policy practice in Ruby valley: an analysis of impacts and inequalities
    (2024) Pant, Janak Raj; Khanal, Peshal
    Available in fulltext
  • Thumbnail Image
    Item
    प्रारम्भिक बालविकास कार्यक्रमकाे उपलब्धि स्तर { Prarambhik balbikas karyakramko uplabdhi astar}
    (2015) पाेख्रेल, डिल्लीराम Pokhrel, Dilliram; गाेपीकृष्ण भट्टराई Gopikrishna Bhattrai
    Available in full text
  • Thumbnail Image
    Item
    Living values: A quest for intergenerational relation
    (2015) Bhattarai, Tikaram; Bidya Nath Koirala
    Available in full text
  • Thumbnail Image
    Item
    विद्यालयकाे शैक्षाणिक व्यवस्थापनमा प्रधानाध्यापक { Bidhyalayako saikshanik byabsthapanma pradhanadhyapak}
    (2017) आचार्य, राम प्रसाद Acharya, Ram Prasad; केशवराज भट्टराई Keshabraj Bhattarai
    शोधसार विद्यालयको व्यवस्थापनमा विद्यालयको शैक्षणिक व्यवस्थापनमा प्रधानाध्यापक विषयको अनुसन्धानमूलक यस शोध पत्रमा विद्यालयका प्रधानाध्यापकले अवलम्वन गरेका नेतृत्व शैलीको पहिचान गर्नु, उचित नेतृत्व शैली अप्नाउन सुझाव दिनु, नेतृत्व शैलीका कारण विद्यालयको व्यवस्थापनमा परेको प्रभावको खोजि गर्नु साथै नेतृत्व वहन गर्दा प्रधानाध्यापकलाई आई पर्ने समस्याहरु पत्ता लगाई सुृझाव दिनु यसको महत्वपूर्ण उद्देश्य रहेको छ । यो शोध कार्य परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै मिश्रित ढाँचामा आधारित भई सम्पन्न गरिएको छ । मोरङ जिल्ला स्थित इन्द्रपुर स्रोतकेन्द्र अन्तर्गतका ४५ वटा विद्यालयहरूलाई जनसंख्या मानि त्यसमध्य उद्देश्यमूलक विधिबाट नमुना छनौट गरी यो अध्ययन अनुसन्धान कार्यलाई पूरा गरिएको छ । अध्ययनका लागि आवश्यक तथ्याङ्क संकलन गर्न इन्द्रपुर श्रोत केन्द्रका ५ वटा विद्यालयको छनोट गरिएको छ । नमुना छनोटमा परेका विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरु ५ जना वि.व्य.स. अध्यक्षहरु ५ जना शिक्षक १० जना, विद्यार्थी २५ जना , सरोकारवाला अभिभावहरुमध्येवाट १० जना छनोट गरी अध्ययन कार्य पूरा गरिएको छ । यस अध्ययनबाट प्राप्त तथ्य तथ्याङ्कहरूको आधारमा विश्लेषण गर्दा विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरूले प्रजातान्त्रिक, स्वच्छाचारी र स्वतन्त्र तीनै किसिमको नेतृत्व शैली अवलम्वन गरेको देखिन्छ । नेतृत्वशैलीमा बढि जसो प्रजातान्त्रिक त्यसपछि स्वेच्छाचारी र स्वतन्त्र शैली अपनाइएको पाइएको छ । योजनाहरु निर्माणमा धेरै जसो प्रधानाध्यापकले अन्य सारोकारवाला पक्षसंग छलफल गर्ने गरेको देखिन्छ भने धेरै जसो प्रधानाध्यापकहरु प्रशासनिक काममा नै व्यस्त भएको पाइयो । शैक्षिक काममा प्रधानाध्यापकले धेरै कम समय दिएको साथै मूल्याङ्कन तथा सुपरिवेक्षणमा समेत कम समय दिने गरेको देखिन्छ । धेरै जसो सामुदायिक विद्यालयका प्रधानाध्यापकको शैली अझै पनि परम्परागत शैलीमा आधारित देखिन्छ । शैक्षिक योग्यता अनुभव तथा तालिमको अभावको कारण धेरै जसो विद्यालयका प्रधानाध्यापकहरू विद्यालय व्यवस्थापन समिति तथा अभिभावकसँग राम्रो घुलमिल हुन सकेको देखिदैन । सो कारणले प्रधानाध्यापकलाई नेतृत्व वहन गर्नका लागि प्रतिकुलता भएको पाइन्छ । विद्यालय सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी पाएका प्रधानाध्यापकले अवलम्वन गर्ने नेतृत्वशैली प्रजातान्त्रिक हुनु पर्ने र सरोकारवाला पक्षसँग रचनात्मक सहयोग लिएर योजना निर्माणसम्मका सम्पूर्ण शैक्षिक तथा प्रशासनिक कार्य सम्पन्न गर्न नेतृत्वदायि भुमिका निर्वाह गर्न अनिवार्य हुन्छ । शिक्षा ऐन तथा नियमावलीमा तोकिएका प्रधानाध्यापकका काम कर्तव्य र अधिकारहरूलाई आत्मसात गरी राजनैतिक स्वास्र्थ भन्दा आफ्नो योग्यता क्षमता र अनुभवलाई प्रयोग गर्नु पर्दछ । मातहतका शिक्षक कर्मचारीहरूको मनोवल उच्च राख्न उनिहरूको सहभागिता, योग्यता तथा क्षमताको कदर गर्दै शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावहरूलाई विद्यालयको हितमा अभिप्रेरित गर्न सक्नु पर्दछ । यसरी नेतृत्वशैलीमा देखिएको विभिन्नतालाई कम गर्न उपयुक्त नेतृत्व प्रदान गर्न सक्ने प्रधानाध्यापकको छनौट गर्न सम्बन्धित निकायबाट आवश्यक पहल हुन आवश्यक देखिन्छ । विद्यालयसँग सम्बन्धित समसामयिक ज्वलन्त समस्याहरूप्रति गम्भिर, संयमित, विवेकशील भई समस्या समाधान तर्फ उन्मुुख हुनु पर्ने सुझावहरू अध्ययनका आधारमा समावेश गरिएको छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    उदार कक्षाेन्नतीले सिकाइ उपलब्धीमा पारेकाे प्रभाव { Udar kakshonnatile sikai upalabdhima pareko prabhab}
    (2017) खान, वसन्तकुमार Khan, Basantakumar; केशवराज भट्टराई Keshabraj Bhattarai
    शोधसार उदारकक्षोन्नतीले सिकाइ उपलब्धिमा पारेको प्रभाव विषयक अध्ययनको मूख्यउद्देश्य उदार कक्षोन्नतीको कार्यन्वयनबाट सिकाइ उपलब्धिमा परेको प्रभावको लेखाजोखा गर्नु रहेको छ । यो अध्ययन मोरङ जिल्लाको केराबारी स्रोतकेन्द्रका ६ वटा विद्यालयका ६ जना वि.व्य.स. अध्यक्ष, ६ जना प्र.अ., १२ जना शिक्षकलाई नमुनाको रुपमा लिइएको छ । यस अध्ययनमा अवलोकन, छलफल, अन्तर्वार्ता प्रश्नावलीलाई सामुदायिक स्रोतका रूपमा र अध्ययन प्रतिवेदन, पुस्तक, जर्नल, अभिलेख अध्ययनलाई द्वितीय स्रोतको रूपमा प्रयोग गरिएको छ । यो अध्ययन परिमाणात्मक र गुणात्मक अनुसन्धान ढाँचामा तयार गरिएको छ । प्राप्त तथ्याङ्कलाई तालिकीकरण गरिएको छ । तथ्याङ्कलाई अझ स्पष्ट पार्न स्तम्भ चित्र र प्रतिशत समेत उल्लेख गरी सैद्धान्तिक खाकासँग मेलखाने गरी प्रष्टसँग विश्लेषण गरिएको छ । यस अध्ययनमा उदार कक्षोन्नतीका लागि परिमार्जित पाठ्यक्रम २०५७ ले तोकेको मापदण्डहरु प्रयोगको अवस्थामा १२ जना शिक्षहरु मध्ये कक्षाकार्य गृहकार्यलाई प्रयोग गर्ने ८ जना (६६.६६%), परियोजना कार्यमा ६ जना (५०%), व्यवहार परिवर्तनलाई ४ जना (३३.३३%), सिर्जनात्मक कार्यलाई ८ जना (६६.६६%) र हाजिरिलाई १२ जना (१००%) ले प्रयोग गरेको देखिन्छ । अध्ययन क्षेत्रका सामुदायिक विद्यालयहरुमा प्राथमिक तह (१–३) मा विगत ३ वर्षको २०७०, २०७१ र २०७२ को जम्मा विद्यार्थी सङ्ख्या क्रमशः ५७२, ५४१ र ५४६ रहेके देखिन्छ । अध्ययन क्षेत्रभित्रका ६ वटा नमुना छनौटमा परेको विद्यालयहरुको प्राथमिक कक्षा (१–३) को २०७० सालको जम्मा विद्यार्थी सङ्ख्या ५७२ जना, जस मध्ये छात्रा २९८ (५०.०९%) र छात्र २७४ जना (४७.९०%) रहेको देखिन्छ । यहाँ भर्ना दर घटदै बढ्दै आएको छ भने सोहि कक्षाहरुमा विगत तिन वर्षमा कक्षा दोहो¥याउनेको संख्या क्रमशः ४४, ३६ र ३९ जना रहेको देखिन्छ । जस अनुसार २०७० सालमा दोहो¥याउने दर ७.६९ प्रतिशत थियो. भने २०७१ सालमा उक्त दर घटेर ६.६५ प्रतिशत र २०७२ सालमा कक्षा दोहो¥याउने दर बढेर ७.१४ प्रतिशत पुगेको देखिन्छ । त्यसै गरी विगत तिन वर्षको कक्षा छाड्ने दर २०७०,२०७१ र २०७२ मा क्रमशः ७.१६, ७.३९ र ७.१४ प्रतिशत रहेको छ । यो दर त्रमशः २०७० बाट २०७१ मा बढ्दै जानु नकारात्मक सुचकको रुपमा लिन सकिन्छ भने २०७१ बाट २०७२ मा केहि घट्नु सकारात्मक सुचकको रुपमा लिन सकिन्छ । यसका साथै सोहि शैक्षिक सत्रहरुमा विद्यार्थी उतिर्ण दर क्रमशः ९३.८२, ९३.८५ र ं९३.३७ प्रतिशत रहेको देखिन्छ । २०७० मा भन्दा २०७१ मा ०.०३ प्रतिशतले बढी र २०७१ मा भन्दा २०७२ मा ०.४८ प्रतिशतले घटी विद्यार्थी अनुतिर्ण भएको तथ्याङ्क छ । कक्षागत विद्यार्थी नमुना शैक्षिक सत्र २०७३ अनुसार नमुना विद्यालयको कक्षा एकमा औषत ३१.३ जना, कक्षा दुईमा २८.७ जना र कक्षा तिनमा औषत ३२.५ जना रहेको पाइयो । यी तीनवटै कक्षामा जम्मा ५५५ जना विद्यार्थी सङ्रख्या छ । उक्त सङ्रख्यालाई शिक्षक विद्यार्थी अनुपातमा हेर्दा १ः२६ जना औषत विद्यार्थी पर्र्न आएको देखिन्छ । सामुदायिक प्राथमिक विद्यालयहरुमा उदार कक्षोन्नतीले सिकाइ उपलब्धिमा पारेको प्रभाव सम्वन्धमा गरिएको यस अध्ययले विविध पक्षहरुको अध्ययन अवलोकन गर्दा निस्किएका निष्कर्षहरुलाई सुधार गर्न सबैलाई निम्नानुसार सुझावहरु दिइएको छ । पाठ्यक्रम निर्माण गरी नयाँ नीति र कायक्रम तयार भैसकेपछि त्यसलाई अघि बढाउन पर्याप्त पुर्वाधारको व्यवस्था गरेर मात्र कार्यक्रमलाई लागु गर्नुपर्ने । स्रोतव्यक्ति र विद्यालय निरीक्षकलाई विशुद्घ शैक्षिक परामर्शकर्ता र सहजकर्ताका रुपम खटाउनुपर्ने नीति अवलम्बन गर्नुपर्ने । जिल्ला शिक्षा कार्यालय र स्रोतकेन्द्रले केन्द्रको निर्देशन पालना गर्दै प्रभावकारी अनुगमन मूल्याङ्कन गरी दण्ड र पुरस्कारको समेत व्यवस्था गर्दै उदार कक्षोन्नती कार्यक्रमलाई प्रभावकारी कार्यान्वयनमा जोड दिनुपर्ने । प्रभावकारी सुचना सञ्चारको माध्यमबाट अक्षर मापन प्रणालीमा फाईदा सम्बन्धमा अभिभावक, शिक्षक र विद्यार्थीलाई प्रष्ट पार्नु पर्ने । विद्यालय व्यवस्थापन समिति वास्तविक अभिभावकबाट छानिएको हुनुपर्ने, जिम्मेवार प्रशासकको रुपमा शैक्षिक कार्यक्रम र नयाँ नीतिहरु प्रति जानकारी राख्ने हुनुपर्ने, यसले विद्यालयमा उपलब्ध साधनलाई अधिकतम उपयोग गरी शैक्षिक र भौतिक वातावरण चुस्त दुरुस्त राखी उदार कक्षोन्नती गर्न उपयुक्त वातावरण तयार गर्नुपर्ने । प्रधानाध्यापकले बालमैत्री वातावरण विद्यार्थी केन्द्रिय शिक्षण विधिबाट निरन्तर मूल्याङ्कन र उदार कक्षोन्नतीलाई व्यवस्थित तरिकाले प्रयोग गरी बालकको सिकाईमा स्थायी परिवर्तन ल्याउनुपर्ने र उदार कक्षोन्नती प्रणालीबाट सिकाइ उपलब्धिको वृद्घि गर्नुपर्ने ।
  • Thumbnail Image
    Item
    माहिला शिक्षाककाे शिक्षणले सिकाइमा पारेकाे प्रभाव { Mahila sikshakako sikshanle sikaima pareko parbhab}
    (2017) लिम्बु, विर्ख माया Limbu, Birkha Maya; खगेन्द्र प्रसाद लुईटेल Khagendra Prasad Luitel
    शोधसार महिला शिक्षकको सहभागिताले शिक्षण सिकाइमा पारेको प्रभाव शीर्षकमा तयार परिएको शोधप्रत्रमा महिला शिक्षकको सहभागिताले शिक्षण सिकाइमा पारेको प्रभाव यसको मुख्य उद्देश्य रहेको छ । यो शोधकार्य इलमा जिल्लाको चुलाचुलि स्रोत केन्द्र भित्र संञ्चालित दसवटा सामुदायिक प्राथमिक विद्यालय र सम्वन्धित विद्यलयका प्र.अ., वि.व्या.स. अध्यक्ष, महिला शिक्षक, शिक्षक अभिभावक संघ र विद्यार्थीहरूबाट अध्ययन भित्र सीमित गरिएको छ । यो अध्ययन कार्यलाई अगाडि बढाउन सम्बन्धित उद्देश्यले मेलखाने प्रश्नावली नमूना, अवलोकन, अन्तर्वार्ता तथा अभिलेख जस्ता साधनहरूबाट तथ्याङ्क संकलन गरी गुणात्मक तथा परिमाणत्मक दुवै ढाँचाको सहयोगबाट तथ्याङ्कलाई तालिकीकरण गर्दै तथ्याङ्कशास्त्रीय विधिको प्रयोग गर्दै सम्बन्धित सहित्यको सहित्य र सैद्धान्तिक खाकासँग समिश्रण गर्दै व्यख्या र विश्लेषण छ । यस अध्ययन क्षेत्रमा पूरुष शिक्षकको तुलनमा महिला शिक्षक संख्या न्यून रहेको पाइयो त्यस मध्ये स्थायी महिला शिक्षक पनि न्यून रहेको पाइयो । अस्थायी, राहात र नीजि शिक्षकमा भने समानता रहेको पाइयो । त्यस्तै तलिमा प्राप्त,अप्राप्त र आंशिक तलिम प्राप्त शिक्षक सामान्य रहेको पाइयो । वि.व्य.स.मा महिला सहभागिता कम रहेको पाइयो । त्यसैगरी कक्षा एकमा छात्राको खुद भर्ना दरको अवस्था क्रमश घट्दै गएको पाइयो । छात्राको उत्र्तीण, कक्षा दोहो¥याउने अवस्था, विचैमा कक्षा छोड्ने, कक्षा दोहो¥याउने छात्रको अवस्था छात्राको तुलनामा कम रहेको पाइयो । शिक्षणमा महिला शिक्षकको अवस्थामा कक्षा शिक्षण नभएको पाइयो भने प्र.अ.को महिला शिक्षक वीच र शिक्षण प्रति राम्रो व्यवहार रहेको पाइयो । अध्ययन क्षेत्रमा समग्रमा महिला शिक्षक दरवन्दी मिलानमा महिलालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने सुझाव पाइयो । पारिवारीक कारण, आर्थिक कारण सामाजिक कारण, द्वन्दका कारण र भौगोलिक कारणले गर्दा सो अवस्था भएको पाइयो, यी सम्पूर्ण गतिविधिहरूलाई सुल्झाउन सम्बन्धित निकाय सम्बेदनशील रहनु पर्ने देखिन्छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    बालविकास केन्द्रकाे भाैतिक व्यवस्थापन { Balbikash kendrako bhautik byabsthapan }
    (2016) अधिकारी, अर्जुनराज Adhikari, Arjunraj; गणेशप्रसाद दाहाल Ganeshprasad Dahal
    शोधसार समुदाय र विद्यालयमा आधारित भई सञ्चालन गरिएका “बालविकास केन्दको भौतिक व्यवस्थापन” शीर्षकमा गरिएको यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्य भौतिक अवस्थाले कक्षा कोठा व्यवस्थापनमा पारेको प्रभावको लेखाजोखा गर्नु रहेको छ । यस अध्ययनका लागि सहयोगी शिक्षिकाहरू, अभिभावकहरू, विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्षज्यूहरू, प्र.अ. ज्यूहरूका लागि प्रश्नावली मार्फत तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको छ । साथै विभिन्न पुस्तक, पत्र पत्रिका, शोध पत्र, लेखरचना तथा अभिलेखहरूको अध्ययनबाट प्राप्त भएका सूचनालाई गुणात्मक, परिमाणात्मक तथा वर्णनात्मक विधि अपनाई विश्लेषण गरिएको छ । शोधपत्रको अध्ययनमा सुन्दरदुलारी नगरपालिका क्षेत्र भित्रका १२ वटा बाल विकास केन्द्र जनसङ्ख्याको रूपमा रहेका छन् । जस मध्ये पुरानो दुलारी गा.वि.स. क्षेत्र भित्रबाट ३ वटा समुदायमा आधारित र ३ वटा विद्यालयमा आधारित बालविकास केन्द्र र त्यस्तै गरी पुरानो सुन्दरपुर गा.वि.स. क्षेत्रबाट ३ वटा समुदायमा आधारित र ३ वटा विद्यालयमा आधारित बाल विकास केन्द्रलाई नमुनाको रूपमा लिइएको छ । तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नका लागि कक्षा कोठा अवलोकन फारम, प्रश्नावली र अन्तर्वार्ता सूचीलाई प्राथमिक स्रोत र विभिन्न शोधपत्र, प्रतिवेदन, निर्देशिका, स्रोतकेन्द्र, पाठ्यक्रम विकाकेन्द्रको अभिलेखलाई द्वित्तीय स्रोतका रूपमा राखिएको छ । यस शोधपत्रको अध्ययनको क्रममा स्थलगत अध्ययन तथा अवलोकन गरी प्राप्त निष्कर्षहरूलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ । परिमाणात्मक तथ्याङ्कलाई प्रतिशत, ग्राफ र बृत्तचित्रमा प्रस्तुत गरिएको छ भने गुणात्मक तथ्याङ्लाई व्याख्या, विश्लेषण र विवेचनाका साथ प्रस्तुत गरिएको छ । यस अध्ययनले बाल विकास केन्द्रको भौतिक अवस्थाको पहिचान गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ । समुदायमा आधारित बालकिवास केन्द्रहरूको भौतिक अवस्था सामान्य किसिमको भएता पनि खेलकुदका सामग्री तथा शिक्षण सामग्रीको व्यवस्थापन राम्रो रहेको पाइयो । विद्यालयमा आधारित बालविकास केन्द्रको भौतिक अवस्था निकै राम्रो भएर पनि अन्य पक्ष सामान्य रहेको पाइयो । समुदायमा आधारित बालविकास केन्द्रमा सहयोगी कार्यकर्ता शिक्षिका र अभिभावकको अग्रसरता राम्रो देखिन्छ भने विद्यालयमा आधारित बालविकास केन्द्रमा अभिभावक र विद्यालय प्रशासनको तुलनात्मक रूमपा कम ध्यानाकर्षण भएको पाइयो । समुदायमा आधारित बालविकास केन्द्रमा बालबालिकाको बसाइ व्यवस्थापनमा गुन्द्री, पिरा, चकटीको प्रयोग भएको पाइयो भने विद्यालयमा आधारित बाल विकास केन्द्रमा तुलनात्मक रूपमा फर्निचरको राम्रो व्यवस्थापन रहेको पाइयो । समग्रमा भन्नु पर्दा समुदायमा आधारित बालविकास केन्द्रको भौतिक व्यवस्थापन विद्यालयमा आधारित बाल विकास केन्द्रहरूको तुलनामा कमजोर देखिएता पनि बालबालिकाको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र संवेगात्मक पक्षको विकासमा सहयोग पुग्ने खालको अवस्था सिर्जना गरिएको पाइयो । समुदायमा आधारित बाल विकास केन्द्रको भौतिक व्यवस्थापनलाई अझै ध्यान दिने हो भने शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप प्रभावकारी हुनेमा विश्वास गर्न सकिन्छ भने विद्यालयमा आधारित बाल विकास केन्द्रमा अभिभावकको ध्यान आकृष्ट गर्नुपर्ने देखिन्छ । दुबै खालका बाल बिकास केन्द्रका व्यवस्थापनमासँग सम्बन्धित पक्ष जागरूक भई त्यसको भौतिक व्यवस्थापनमा लाग्नु पर्ने देखिन्छ । बाल विकास केन्द्र सञ्चालन गर्ने निकायले सहयोगी कार्यकर्ता शिक्षिकालाई राम्रो तालिमको व्यवस्थापन गर्नुपर्ने र उनीहरूलाई समय अनुकूलको पारिश्रमिक समेत दिलाउनु पर्ने आवश्यकता रहेको अनुभूति भएको छ । बालविकास केन्द्रलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सरोकारवाला सबैको दायित्व बढेको छ । सबैले आफ्नो जिम्मेवारी, दायित्व र कर्तव्यलाई ख्याल गरी बालविकास केन्द्रको भौतिक व्यवस्थापनको काममा योजनाबद्ध रूपमा लाग्ने हो भने गुणस्तर सुनिश्चित छ ।
  • Thumbnail Image
    Item
    सामुदाियक विद्यालय व्यवस्थापनमा प्रधानध्यापककाे नेतृत्व शैंली { Samudaik bidhyalaya byabsthapanma pradhandhyapakko netritwa saili}
    (2017) श्रेष्ठ, जीवन कुमार Shrestha, Jivan Kumar; लक्ष्मी कुमार श्रेष्ठ Laxmi Kumar Shrestha
    शोधसार सामुदायिक विद्यालय व्यवस्थापनमा प्र.अ.कोनेतृत्व शैली विषयको अनुसन्धानमूलक यस शोध पत्रमा विद्यालयका प्रधानाध्यापकले अवलम्वन गरेको नेतृत्व शैलीको पहिचान गर्नु,प्र.अ.को नेतृत्व शैलीले सामुदायिक विद्यालय व्यवस्थापनमापारेको प्रभावको लेखाजोखा गर्नु, नेतृत्व शैलीमा प्रभावपार्ने कारक तत्वहरु केलाउनु र नेतृत्वलाई प्रभावकारी वनाउने उपायहरु सुझाउनु यसको महत्वपूर्ण उद्देश्य रहेको छ । यो शोध कार्यलाई सम्पन्न गर्ने क्रममा परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै मिश्रित ढाँचालाई आधार वनाईएको छ । मोरङ जिल्ला स्थित इन्द्रपुर स्रोत केन्द अन्तर्गतका सामुदायिक माध्यमिक विद्यालयहरुलई अध्ययनको जनसंख्या मानि त्यसमध्ये उद्देश्यमूलक नमुना छनौट विधिबाट नमुना छनौट गरि यो अध्ययन अनुसन्धान कार्यलाई पुरा गरिएको छ । यस अध्ययनबाट प्राप्त तथ्य तथ्याङ्कहरुको आधारमा विश्लेषण गर्दा सामुदायिक विद्यालयका प्र.अ. हरुले प्रजातान्त्रिक, निरङ्कुश र स्वतन्त्र तीनै किसिमको नेतृत्व शैली अवलम्वन गरेको देखिन्छ । नेतृत्व शैलीमा सबैभन्दा धेरै प्र.अ.हरुले प्रजातान्त्रिक त्यसपछी अलि कमले निरङ्कुश र धेरै कमले मात्र स्वतन्त्र शैली अपनाएको पाईएको छ । योजना निर्माणमा धेरैजसो प्र.अ.ले अन्य सरोकारवाला पक्षसँग छलफल गर्ने गरेको देखिन्छ भने धेरैजसो प्र.अ.हरु प्रशासनिक कार्यमा नै व्यस्त भएको देखिन्छ । शैक्षिक काममा प्र.अ.ले धेरै कम समय दिएको साथै मूल्याङकन तथा सुपरिवेक्षण धेरै कम समयमा मात्र गर्ने गरेको पाईन्छ । धेरै जसो सामुदायिक विद्यालयका प्र.अ.हरुको नेतृत्व शैली अझै पनि परम्परागत तौर तरिकामा आधारित भएको पाईयो । प्र्र.अ.हरु वढीजसो सरकारमूखि भएको र नेतृत्व निर्वाह गर्ने क्रममा शैक्षिक योग्यता अनुभव तथा तालिम आदिको कारण प्राय जसो विद्यालयका प्र.अ.हरु वि.व्या.स. तथा अभिभावकसँग राम्रो घुलमिल हुन नसकेको देखिन्छ यसै कारणले प्र.अ.लाई नेतृत्व वहनको लागि प्रतिकूल असर परेको देखिन्छ । विद्यालयको रेख देख तथा सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारी पाएका प्र.अ.हरुले अवलम्वन गर्ने नेतृत्वशैली प्रजातान्त्रिक हुनु जरुरी छ । एक्लै मात्र केही गर्न नसकिने हुँदा विद्यालयसँग सरोकार राख्ने सवै पक्षसँग रचनात्मक सहयोग लिएर योजना निर्माण देखि कार्यान्वयन सम्मका सम्पूर्ण शैक्षिक तथा प्रशासनिक कार्य सम्पन्न गर्न नेतृत्वदायि भूमिका निर्वाह गर्न अनिवार्य हुन्छ । प्र.अ.ले शिक्षा नियमावलीको अक्षरस पालना गर्नु पर्छ । मातहतका शिक्षक तथा कर्मचारीको मनोवल उच्च राख्दै अभिभावकहरुलाई विद्यालयको हितमा लाग्न प्रेरित गर्नु पर्छ । प्र.अ.ले आफ्नो नेतृत्वलाई वढी प्रभावकारी वनाउन कुशल योजनाकार, संगठनकर्ता, निर्णयकर्ता र सञ्चारकर्ताको रुपमा नेतृत्व दिन सक्ने व्यक्तिको रुपमा प्रस्तुत हुन सक्नु पर्छ । विद्यालयसँग सम्बन्धित समसमयीक समस्याहरुप्रति गम्भिर संयमित तथा विवेबशील भई समस्या समाधानतर्फ उन्मुख हुनु पर्छ भन्ने जस्ता सुझावहरु अध्ययनका आधारमा समावेश गरिएको छ ।